Iràna

(tonga teto avy amin'ny Iran)
جمهوری اسلامی ايران ((fa))
Jomhuriye Eslāmiye Irān fa
Repoblika Islamikan'i Iran ((mg))
Sainan'i Iran Fanevan'i iran
(Antsipirihany) (Antsipirihany)
Teny filamatra :
Esteghlāl, Āzādi, Jomhuri-e Eslāmi
(«Fahaleovan-tena, Fahafahana, Repoblika Islamika»)
Iran (orthographic projection).svg
Teny ofisialy persana
Renivohitra Teheran
35°40′29″N 51°25′20″E / 35.67472°N 51.42222°E / 35.67472; 51.42222
Tanàna lehibe indrindra Teheran
Fitondrana sy governemanta
 - Rahbar
- Filoha
Repoblika Islamika
Ali Khamenei
Mahmoud Ahmadinejad
Velarantany
 - Tontaliny
 - Rano (%)
faha 16
1 648 195 km²
0,7 %
Isam-ponina
 - Tontaliny (2011)
 - hakitroka
faha 17
77 891 220 mpo.
40 mpo./km²


Anaran'ny mponina Iranianina
IDH (2007) (mitombo) 0,782 (antonony) faha-88
Sandam-bola Rial iranianina (IRR)
Faritr'ora UTC +3:30
Hiram-pirenena Ey Iran (de facto), Soroud-e Melli-e Jomhouri-e Eslami-e Iran (ofisialy),
Valan-tsehatra internet
Antso
an-tariby
+98

I Iràna na Repoblika Islamikan' i Iràna dia firenena ao Azia Andrefana. Ny renivohiny dia i Teheran.

Atao hoe ایران‎ [ʔiˈɾɒn] na جمهوری اسلامی ایران‎ / Jomhuri-ye Eslāmi-ye Irān izy amin' ny fiteny persana. Ny anarana nohagasina hoe Iràna dia avy amin' ny fiteny persana izay midika hoe "Tanin' ny Arianina", ary efa nampiasain' ny foko persiana hatry ny Andro Taloha, tamin' ny fotoan' ny Sasanida. Ny fiantsoan' ny tandrefana an' i Iràna dia Persia nanomboka tamin' ny Andro Taloha hatramin' ny taona 1935. I Reza Shah no nanova azy ho Iràna tamin' io taona io amin' ny alalan' ny fangatahana amin' ny firenena rehetra izay mifandray aminy hiantso an' ilay firenena hoe "Iràna".

Sarin-tanin' i Iràna

I Iràna dia firenena faha-18 mivelatra indrindra (velarany: 1 648 000 km2); ny isan' ny mponiny dia 78 tapitrisa. Any avaratra, ny firenena manodidina azy dia i Armenia, i Azerbaijàna, i Torkmenistàna; any atsimo dia misy ny Hoala Persika; any andrefana, ireo firenena manodidina azy dia i Iràka, i Torkia; any atsinanana dia voahodidin' i Pakistàna sy i Afganistàna ilay firenena. Ny anaran' ny sandam-bola dia Rial; ny kalandrie ôfisialy dia ny kalandrie persana ary ny teny ôfisialy dia ny fiteny persana.

Ny ampahany be amin’ ny tanin’ i Iràna dia ahitana lembalemba avo, izay manana salan-kaambo 1 300 m. Ahitana tany efitra roa lehibe ny any, dia i Dasht-e Kavir ao avaratra sy i Dasht-e Lut ao atsimo-atsinanana. Hodidinin’ ny tangoron-tendrombohitra maro koa i Iràna: ao avaratra manamorona ny Ranomasina Kaspiana no misy an’ ireo tendrombohitra Alborz; ao atsimo-andrefana i Zagros. Ny toerana iva indrindra any Iràna dia ny Ranomasina Kaspiana izay 28 m ambanin’ ny haambon’ ny ranomasina. Toetanin-tanibe maina ny toetanin’ i Iràna, izay ahitana fiovaovana lehibe eo amin’ ny maripana

Haingam-pitombo sady betsaka tanora (ny 44 % dia latsaky ny 15 taona) ary monina an-tanan-dehibe (ny 65 %, na mihoatra, dia monina an-tanàn-dehibe) ankamaroan’ ny mponina ao Iràna. Ny Persiana sy vahoaka vitsy an’ isa maro (isan’ izany ny Azery, ny Balotsy, ny Torkmena, ny Korda ary ny Arabo) no madrafitra ny mponina any Iràna. Ny fivavahana silamo no fivavahan’ ny 99 %n’ ny mponina any Iràna.

I Iràna no mpanondrana solitany fahaefatra maneran-tany. Na dia ny 10 %n ’ ny tany ihany aza no voavoly dia manan-danja eo amin’ ny toekaren’ i Iràna ny fambolena. I Iràna, ohatra, no mpamokatra antrendry voalohany indrindra maneran-tany. Izy koa no miantoka ny 20 %n’ ny famokarana kaviara maneran-tany.

JeôgrafiaHanova

Vohon-tanyHanova

 
Sarin' ny vohon-tanin' i Iràna
 
Ny tendrombohitra Damavand amin' ny ririnina

Ny ampahay be amin' ny tanim-pirenen' i Iràna, izay mirefy 1 648 000 km², dia lembalemba avo hita ao amin’ ny faritra afovoany manana salan-kaavo 1 300 m, voafaritry ny tandavan-tendrombohitra avo. Eo avaratra, manamorona ny Ranomasina Kaspiana, no ahitana ireo tendrombohitra Alborz. Ny Tendrombohitra Damavand (mirefy 5 610 m) no avo indrindra amin’ izy ireo. Mitohy any avaratra-andrefana izy ireo amin' ny alalan’ ny tendrombohitra ao Azerbaijàna, sy any avaratra-atsinanan' ny sisintany amin' i Torkmenistàna, amin' ny alalan’ ireo tendrombohitra any Khorasan.

Sarotra idirana noho ny haavony ireo tendrombohitra Zagros izay mipaka hatrany atsimo-andrefan' ilay firenena ary miafara any amin’ ny tendro Zard-Kuh, izay manana haavo 4 221 m izany. Miitatra mianatsimo ny tendrombohitra ao Balotsistàna. Any ampitan’ izany, eo amin' ny sisin-tany iraisany amin' i Iràka, dia ahitana ny faritr' i Khuzestan, izay manana harena an-kibon' ny tany betsaka. Ny toerana ambany indrindra ao Iràna dia hita ao amin' ny Ranomasina Kaspiana, izay 28 m ambanin' ny haabon' ny ranomasina.

 
I Dacht e Lut

Ireo tandavan-tendrombohitra roa ireo dia manakana ny rivotra manjaka sy ny tokony ho fiantraikan’ ny ranomasina ao anatin' ny tanin' i Iràna. Ao ambadiky ny tandavan-tendrombohitra maro ny Lembalemba Iraniana izay anjakan’ ny tany efitra, miaraka amin' ny tany masira midadasika, izay farihy maina taloha (kavirs). Misy roa lehibe ny tany efitra karankaina: ao avaratra i Dasht-e Kavir na "Taniefitra Masira Lehibe", feno lempona voatondraka korian-drano mitsitaitaika amin' ny ririnina sy amin’ ny lohataona; ao atsimo-atsinanana, i Dasht-e Lut, taniefitra be fasika sy vatolampy tsy misy zavamaniry.

Ny lemaka manodidina (Khuzestan, lemaka amoron-tsiraka) kosa dia lonaka kokoa, indrindra fa ny lemaka amoron-tsiraka somary tery manamorona ny Ranomasina Kaspiana, rakotra ala.

Nofon-tanyHanova

Miovaova arakaraka ny faritra ny taharon’ ny nofon-tany. Manodidina ny antsasaky ny velaran’ ilay firenena, any amin’ ny tehezan-tendrombohitra sy ny tendrombohitra, no be vato ary tsy misy tsiron-tany ary manify ny nofon-tany. Ny antsanga dia mamorona vatosokay misoratsoratra any amin' ny lohasaha mirefy 300 000 km2 eo ho eo. Ny morontsirak' ny ny Ranomasina Kaspiana dia misy nofon-tany anirian’ ala mirefy 35 000 km2. Ny tany volontsôkôlà amin' ireo lembalemba manana halava 470 000 km saika efitra dia ahafahan’ ny ahitra  maniry.

Ny nofon-tany efitra masira sy alkalina dia misy vatokaranana sy mineraly hafa. Ny tanin' i Iràna dia manana harena voajanahary, indrindra ny tahirin’ etona voajanahary (maha laharana voaloany azy maneran-tany) sy ny tahirin-tsolitany (maha laharana fahatelo raha tsy faharoa azy). Manana loharanon-karena arintany, krôma, vy, firaka, manganezy, fanitso ary solifara koa i Iràna.

RanoHanova

 
Ny renirano Haraz
 
Nisy Hormoz

Renirano sy toeran-drano maro no maina mandritra ny fahavaratra. Ny fikorianana tapatapaka dia mahatonga ny rano tsy hivarina an-dranomasina ao anatin' ilay firenena. Ny ony Karun, izay miandoha ao Zagros sy mikoriana mankany amin' i Shatt al Arab, no hany rano azo andehanana sambo ao amin' io firenena io. Ny farihy lehibe indrindra any Iràna dia ny farihy Urmia any avaratra-andrefan' ilay firenena.

Ny tamba-jotran-drano dia ahitana renirano sy ony vitsivitsy. I Karun (725 km), izay ony lava indrindra any Iràna, dia sakeli-dranon' i Shatt-el-Arab, ony ao amin' ny deboky ny Hoala Persika. I Sefid Rud (670 km) dia mivarina any amin' ny Ranomasina Kaspiana. Misy renirano maharitra mandavan-taona hafa mivarina mankany amin' ny Hoala Persika, ary renirano maromaro mipoitra any avaratra-andrefana amin' i Zagros na ao amin' i Alborz no anisan' ny deboky ny Ranomasina Kaspiana. Any amin' ny Lembalemba Iraniana, renirano maromaro misy rano tsy mandavan-taona no mikoriana mankany amin' ireo farihin-tsira, izay matetika maina rehefa fahavaratra. Ny farihy Urmia any avaratra-andrefana amin' i Azerbaijàna Iraniana no farihy lehibe indrindra any Iràna izay manana velarana mirefy 6 500 km2 eo ho eo. Be loatra ny fasirany ka tsy zakan’ ny trondro na ny zavamananaina an-drano hafa. Farihy masira maromaro no hita ao Sistan-Baluchistan manamorona ny sisintany amin' i Afganistàna.

ToetanyHanova

Ny toetanin’ i Iràna dia toetanin-tanibe maina. Mampiavaka azy ny fahavaratra mafana (29,4 °C ny salan-kafana any Teheran amin' ny volana Jolay), mampiavaka azy koa ny ririnina mangatsiaka (2,2 °C ny salany any Teheran amin' ny volana Janoary), mitombo izany hatsiaka izany eny amin’ ny tany tena avo, ary lehibeny elanelan-kafana.

Ny tagoron-tendrombohitra Alborz izay sakana voajanahary manodidina any avaratra, sy i Zagros any andrefana sy atsimo, no mamaritra ny hain' ny toetany. Mahalana no mihoatra ny 250 mm ny salam-pitambaran' ny rotsak' orana isan-taona (230 mm any Teheran). Lehibe ny fahasamihafana eo amin' ireo tehezan-tendrombohitra iharan' ny rivotra mifofofofo izay be rano be kokoa (hatramin' ny 1 500 mm eo amin' ny sisin' ny Ranomasina Kaspiana, hatramin' ny 800 mm eo amin' i Zagros Andrefana) sy ny Lembalemba Iraniana izay mandray rotsak' orana eo anelanelan' ny 100 mm sy 300 mm ny isan-taona (120 mm ao Ispahan). Mahery vaika ny hain-tany any afovoan' ny tany efitra, izay saika tsy misy rotsak' orana.

Ny toetran’ ny vohontany sy ny fahasamihafan’ ny toetany isam-paritra dia mampifanohitra ny faritra avaratra sy andrefana any Iràna, izay mando ka ahafahana mamokatra voamadinika mitady ranon’ orana, amin’ ny any amin' ny faritra atsinanana sy atsimo izay maina na saika maina.

ZavamaniryHanova

 
Ala any Gilan

Mandrakotra ny 6,8 % amin' ny tanim-pirenen' i Iràna ny ala. I Zagros dia rakotra ala somary mando ahitana karazan-kazo samihafa. Ny ala dia mipaka amin' ny tehezan' ireo tendrombohitra Alborz sy any amin' ny lemaka a-morontsiraka amin' ny Ranomasina Kaspiana. Any amin' ny Lembalemba Iraniana dia mihamahalana kokoa ny zavamaniry: miha-mahazaka haintany mankany atsinanana: avy amin’ ny fatrana misy ala amin' ny foto-bohitra mankany amin' ny fatrana malalaka ary avy eo mankany amin' ny tany efitra tsy misy zavamaniry ao afovoany sy any atsinanana.

BibyHanova

 
Gepara iraniana

Misy biby isan-karazany i Iràna: amboadia lopa, hiena, sakaly, leôparda, serfa, sokina, karazan’ osidia lava tandroka, bera (na orsa) ary tigra. Manamorona ny Hoala Persika no misy ny voron-drano pelikana sy sama. Ny Ranomasina Kaspiana dia ahitana karazan-trondro maro.

Ny faritra saika efitra dia fonenan' ny biby fianakaviana iray amin’ ny saka sy ny gazela toy ny linksan' i Eorazia, ny sakan' i Pallas, ny gazela indiana, ny gazela misy treho ary ny ampondradia an-tany efitra. Atahorana ho lany tamingana ny sasany, toy ny gepara iraniana, izay tsy ahitana afa-tay 50 ka hatramin' ny 60 isa tavela. Ny biby hafa dia tsy fahita firy afa-tsy any amin' ny faritra iraniana, toy ny tetraôgalan' i Persia na ny dieran' i Persia, izay tsy fahita firy ankehitriny; karazana trondro amin' ny fianakavian' ny Cichlidae (Iranocichla hormuzensis, tsy misy afa-tsy any Hormozgan ary tsy manana karazana afa-tsy tokana). Be dia be koa ny karazam-borona any Iràna: ny fanindry masiaka, ny karazana hitsikitsika, ny voromahery volamena, voromahery be volombava, sns. Any amin’ ny alan-tendrombohitra dia misy lambo, bera na orsa, serfa ary karazan’ osidia lava tandroka.

Fizaràm-pari-pitondrana sy tanànaHanova

Faritany sy distrikaHanova

 
Sarin-tanin' i Iràna

Mizara ho faritany (persana: Ostān) 31 i Iràna. Ao amin' ny tanàna iray, izay matetika no ny tanàna lehibe indrindra ao amin'ny faritany, no itantanana azy ireo. Ny governoran’ ny faritany (persana: Ostāndār) dia tendren'ny Minisitry ny Atitany. Ny faritany tsirairay dia mizara ho prefektiora (persana: Shahrestān), ary mizara ho distrika (persana: Bakhsh), izay mamondrona tanàna (persana: Shahr) iray na maromaro ny distrika tsrairay.

Ny distrika dia mizara ho distrika ambanivohitra (persana: dehestān), amin' ny ankapobeny dia ahitana vohitra maromaro ho an' ny tsirairay amin' izy ireo. Tamin' ny 2005, i Iran dia nanana prefektiora miisa 324, distrika miisa 865, tanàna miisa 982 ary distrika ambanivohitra miisa 2 378. Ireto ireo faritany ireo:

  1. Teheran
  2. Qom
  3. Markazi
  4. Qazvin
  5. Gilan
  6. Ardabil
  7. Zanjan
  8. Azerbaijan-e-sharghi (atsinanana)
  9. Azerbaijan-e-gharbi (andrefana)
  10. Kurdistan iranianina
  11. Hamedan
  12. Kermanshah
  13. Ilam
  14. Lorestan
  15. Khuzestan
  16. Chahar Mahaal-o-Bakhtiari
  1. Kohkiluyeh-o-Boyer Ahmad
  2. Bushehr
  3. Fars
  4. Hormozgan
  5. Sistan-o-Baluchestan
  6. Kerman
  7. Yazd
  8. Esfahan
  9. Semnan
  10. Mazandaran
  11. Golestan
  12. Khorasan-e-shomali (avaratra)
  13. Khorasan-e-razavi
  14. Khorasan-e-jonubi (atsimo)
  15. Alborz
 

TanànaHanova

 
Teheran

Ny tahan' ny tanàn-dehibe, izay mifanadrify amin’ ny 68 %n' ny mponina, dia nitombo be tamin' ny taona 1970 sy 1980. Miteraka olana ara-toekarena sy ara-tsôsialy lehibe ny fitomboan' ny mponina an-tanàn-dehibe izay mitranga amin' ny fomba tsy ara-dalàna, araka ny asehon' ny rotaka maro nitranga tany amin' ny aamin’ ny manodidina an' i Teheran, tamin' ny volana Avrily 1995.

Ny tanàna lehibe indrindra ao Iràna dia i Teheran renivohitra, izay miorina any amin’ ny tapany avaratr’ ilay firenena. Foibe ho an’ ny indostria sy ho an’ ny seha-pihariana fahatelo izy miaraka amin' ny tangoron-tanàna manodidina azy (misy mponina 7 190 000). Manaraka azy avy eo i Meshhed (misy mponina 2 926 000), izay foibe momba ny voamaina sy fihaonan-dalana ho an’ ny raharaham-barotra any avaratra-atsinana amin’ ilay firenena; i Ispahan (misy mponina 1 001 000), any andrefana, renivohitry ny Safavida taloha, malaza amin' ny famirapiratan' ny maritranony, foibe indostrialy sy ara-barotra ankehitriny; i Tabriz (misy mponina 1 700 000), any avaratra-andrefana, foibe famokarana indostrialy sy ara-barotra; ary i Shiraz (misy mponina 1 263 244), any atsimo-andrefana, foibe fambolena sy indostrialy, any akaikin’ ny sisam-parahavan’ i Persepôlisy.

ToekarenaHanova

FampadrosoanaHanova

Ny fidiram-bola avy amin' ny indostrian' ny solitany dia nandrisika ny fitomboan’ ny toekarena haingana tamin' ny faramparan' ny taompolo 1960 sy tao anatin' ny folo taona manaraka. Na izany aza, ny revôlisiôna silamo sy ny ady naharitra tamin' i Iràka (1980-1988) dia nandaniana vola betsaka, niharatsy koa noho ny fisintahan’ ny ampahany amin' ny fampiasam-bola vahiny. Nirodana ny harin-karena faobe teo amin’ ilay firenea.

Ny governemantan’ i Hashemi Rafsanjani dia nanao ny fanalalahana ny toekarena, tamin' ny taompolo 1990, saingy ny fanomezana ny fitatanana ny orinasam-panjakana teo aloha ho an’ ny sehatra tsy miankina, natao hamporisihana ny mpampiasa vola vahiny, dia nosembantsembanin’ ny mpitondra fivavahana izay mifehy ny fahefana pôlitika. Nanan-trosa nitentina 21 lavitrisa dôlara ilay firenena noho izany ary niaina tao anatin’ ny tsy fahampiana.

Tamin' ny 1998 ny governemanta dia nanolotra drafitra fanarenana ara-toekarena. Niezaka nampihena ny trosa ity governemanta ity ka nihatsara ny toekarem-pirenena tamin' ny fiandohan' ny taompolo 2000 noho ny fiakaran' ny vidin-tsolika, izay loharanon-karena lehibe indrindra miaraka amin' ny etona voajanahary, saingy ny tahan' ny tsy fananan' asa dia nijanona ho ambony (12,3 % tamin' ny taona 2002).

Tamin' ny taona 2006 dia nahatratra 218 lavitrisa dôlara ny harin-karena faobe iraniana. Tamin' ny taona 2003 dia laharana faha-90 eran-tany i Iràna raha ny harin-karena faobe isan' olona no heverina. Na izany aza, ny taham-pitomboan' ny mponina, izay haingana kokoa noho ny an' ny toekarena, dia nampihen ny fidiram-bolan' ny tsirairay.

Fambolena, fiompiana, jono ary fitrandrahana alaHanova

Tamin' ny taona 2003, ny seha-pihariana voalohany dia nanome 11,3 % amin' ny harin-karena faobe sady sahanin’ ny 23 % amin' ny mponina miasa.

FambolenaHanova

Ny 30,1 % n' ny tanim-pirenen’ i Iràna no misy ny fambolena, ka ny 10,8 % ny tany azo volena, ny 1,2 % ny voly mandavan-taona ary ny 18,1 % kijana. Mahatratra 95 530 km2 ny velaran-tany voatondraka tamin’ ny taona 2011.

Taorian’ ny fanavaozana ny fananan-tany tamin’ ny taompolo 1950 dia manodidina ny 800 000 hektara no nozaraina ho an’ ny tantsaha. Ny 10,8 % amin' ny tanim-pirenena no voavoly, anisan' ny nahatanterahana izany ny asa fitarihan-drano lehibe (Khuzestan).

Ny tena volena dia ny varimbazaha (37 % amin' ny tany azo volena) sy ny vary ôrza (11 %). Nihoatra ny 22 tapitrisa taonina ny famokarana voamadinika tamin’ ny taona 2004, ary nihatsara kosa ny vokatra isaky ny hektara: avy amin’ ny 1 195 kg/ha tamin’ ny 1980 nankamin’ ny 1 830 kg/ha tamin’ ny 1994. Ny voly lehibe hafa dia ny antrendry (voalohany maneran-tany), ny dite (faha-11), ny ovy, ny vary ary ny voaloboka.

FiompianaHanova

Ny fiompiana dia zava-dehibe, indrindra ny fiompiana ondry izay niisa 54 tapitrisa tamin' ny taona 2004 (faha-4 lehibe indrindra eran-tany). Niisa 26 tapitrisa ny osy ary 8,8 tapitrisa ny omby.

Fitrandrahana alaHanova

Nihena ny fitrandrahana ala tamin' ny taompolo 1970 mba hisorohana ny fandripahana ala. Nahatratra 794 000 m3 izany tamin’ ny taona 2006.

JonoHanova

Ny jono, na dia tsy mandroso aza, dia loharanom-bola lehibe. Nahatratra 527 912 taonina ny famokarana tamin' ny taona 2005. Ny kaviara (ao amin' ny Ranomasina Kaspiana) dia mihazona ny 20 % amin' ny famokarana maneran-tany.

Ny fitrandrahana harena an-kibon' ny tany sy ny indostriaHanova

Ny seha-pihariana faharoa dia nanome 41,2 %n' ny harin-karena faobe tamin' ny taona 2003 ary nosahanin’ ny 31 %n' ny mponina miasa.

I Iràna dia firenena mamokatra solitany ary firenena mpikambana amin' ny Fikambanan' ny Firenena Mpanondrana Solitany (frantsay: Organisation des Pays Exportateurs de Pétrole -- OPEP). I Iràna no firenena mamokatra solitany be indrindra ao amin' ilay fikambanana[1]. Ary lazaina fa i Iràna no tany be etona natoraly indrindra[2].

Ny indostrian' ny solitany dia nosahanin’ ny fanjakana nanomboka tamin' ny taona 1951. Nihena be ny famokarana solitany nanomboka tamin' ny taona 1979, noho ny ezaka natao mba hitazomana ny vidin-tsolika, sy noho ny ady tamin' i Iràka, satria ny ankamaroan' ny ady dia nitranga tany amin' ny faritra maro mpamokatra solitany.

Ny ankamaroan' ny solitany dia aondrana amin' ny sambo lehibe avy any amin' ny seranana ao amin' ny nosy Kharg any amin' ny Hoala Persika. Tamin' ny taona 2004 dia nahatratra 1,4 lavitrisa barika ny solitany ary 75 lavitrisa m3 ny etona voajanahary.

Ankoatra ny famokarana akoranafo, i Iràna dia mamokatra vy, arintany, varahina, firaka ary fanitso.

Maherin' ny 80 % n' ny herinaratra no vokarin' ny orinasa izay mampiasa solitany na etona voajanahary na arintany. Ny sisa amin' ny famokarana herinaratra dia avy amin' ny orinasa mampiasa tohadrano.

Ny indostria iraniana, izay nivoatra tamin' ny taompolo 1970, dia mbola voafetra ihany. Mikasika ny lamba (landihazo sy volonondry avy any Ispahan, volon' ondry avy any Tabriz, landy avy any Mazanderan) sy ny indostrian' ny karipetra, izay malaza indrindra, avy eo ny indostrian’ ny sakafo (kaviara, divain’ i Shiraz) ary ny indostrin’ ny simian-tsolitany.

Seha-pihariana fahatelo sy varotra ivelanyHanova

Ny serivisy dia nanome 47,6 % amin' ny harin-karena faobe tamin' ny taona 2003 ary sahanin’ ny 45 % n' ny mponina miasa. Ny ventim-bola iraniana dia ny Rial Iraniana, azo zaraina ho 100 dinar.

Lalana sy fitateranaHanova

Tambajotran-dalana mirefy 179 388 km no mampifandray toerana maro ao amin’ ilay firenena, ka ny 67 % no vita tara. Manana lalamby mirefy 7 131 km i Iràna. Ny seranan-tsambo lehibe indrindra ao amin' ny Ranomasina Kaspiana dia i Anzali sy i Bandar Torkaman. Ny seranan-tsambo lehibe indrindra ao amin' ny Hoala Persika dia i Khorramshahr, i Bandar Khomeini, i Bandar Abbas, ary koa ny seranan-tsolitany ao amin' ny nosy Kharg. Seranan-tsambo lehibe koa i Asaluyeh. Ny seranan-tsambon' i Bandar Abbas dia mahazakaa 2 752 460 TEU.

Tafiditra ao anatin’ ny tambazotran-tsolitany ny fantsomben' etona mirefy 20 794 km ary koa ny fantsomben-tsolitany mirefy 8 625 km ho an’ ny solitany tsy voadio ary 7 937 km ny vokatra voadio.

Fanafarana sy fanondrananaHanova

Tamin' ny taona 2003 dia nahatratra 25,6 lavitrisa dôlara ny totalin' ny fanafarana ary 33,8 lavitrisa dôlara ny fanondranana. Maherin' ny 90 % n' ny fidiram-bolan' ny fanondranana dia avy amin' ny fivarotana solitany sy vokatra hafa azo avy amin' izany. Ny ampahany be amin' ny fanafarana dia momba ny sakafo sy ny entana vita. Ny mpiara-miombon' antoka ara-barotra lehibe amin' i Iràna dia i Alemaina, i Japana, i Italia, ny Fanjakana Mitambatra ary firenena an-dalam-pandrosoana maro.

Vahoaka sy kolontsainaHanova

MponinaHanova

Mitangorona any avaratra, any avaratra-andrefana ary any andrefana ny mponina, ao amin' ny tangoron-tendrombohitra Zagros sy Alborz. Ankoatran' ireo ôazisy sasany izay miparitaka be, dia tsy misy mponina ny tany efitra.

Tamin' ny taona 2008, ny mponina iraniana dia tombanana ho 65,9 tapitrisa, izany hoe 40 mp/km². Tena tsy mitovy anefa ny fitsinjaran’ ny mponina noho ny fahasahiranana vokatry ny tontolo voajanahary. Ny ankamaroan' ny mponina dia any tapany avaratra sy andrefan' ilay firenena.

Ny fampiharana ny pôlitikan' ny fandrindrana fiterahana dia nahatonga fihenan' ny tahan' ny fahaterahana, izay nidina avy amin' ny zaza 6,2 isam-behivavy tamin' ny taona 1986 ho amin’ ny zaza 4,2 isam-behivavy tamin' ny taona 1991 ary zaza 1,71 isam-behivavy tamin' ny taona 2005.

Iray amin' ny vokatry ny fanaraha-maso ny fahaterahana ny fiovana lalina eo amin' ny firafitry ny taonan’ ny mponina, izay nahitana fihenan' ny tahan' ny zaza 0 ka hatramin' ny 14 taona (27,1 % tamin' ny taona 2005, raha 44,5 % tamin' ny taona 1976 ary 39,5 % tamin' ny taona 1996). Ny taha mifanandrify amin' ny 15-64 taona dia mandroso miaraka amin’ izany - avy amin' ny 52 % tamin' ny taona 1976, ka niakatra tamin' ny 1996 hatramin' ny 56,1 % ary tamin' ny 2005 hatramin' ny 68% - fa ambany kosa ny ny an' ny zokiolona (ny mihoatra ny 65 taona dia maneho 4,9 % n’ ny mponina tamin' ny taona 2005). 70,9 taona eo ho eo ny salan-kaelavelon’ ny mponina.

Vondrom-pokoHanova

Misy vondrom-poko maherin' ny 80, izay samy manana ny fiteniny sy ny fomba fiainany ny ao Iràna, ka ny maro an' isa amin' izany dia ny mpiteny indô-eorôpeana sy ny mpiteny amin' ny fiteny torkika. Ny vondrom-poko lehibe indrindra dia:

FitenyHanova

Ahitana fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny samihafa ny ao Iràna, ny maro mpiteny indrindra dia ireo ao amin' ny fiteny indô-eorôpeana sy ny fiteny torkika. Ny fiteny ôfisialin' i Iràna dia ny fiteny persana ankehitriny na fiteny farsy, anisan' ny vondrom-piteny indô-iraniana. Ny 75 % amin' ny mponina no miteny persana.

Ny fiteny arabo sy ny fiteny anglisy no fiteny vahiny roa tsy maintsy ampianarina any amin' ny sekoly ambaratonga faharoa. Tombanana ho 3 tapitrisa ny isan' ny mpiteny anglisy ao Iràna.

Ireto ireo fianakaviam-piteny misy ny fiteny tenenina ao Iràna:

Ireto manaraka ireto ny fiteny manana mpiteny betsaka indrindra (angona avy amin' ny CIA World Factbook):

FivavahanaHanova

Ny fivavahana ôfisialy dia ny silamo siitan’ ny roambin’ ny folo (antsoina koa hoe imamisma) izay arahin’ ny 80 % amin' ny mponina any ho any. Manana môskea sy toerana masina maherin' ny 80 000 i Iràna, anisan' izany ny toerana masina siita atao hoe Qom, izay masina indrindra atsimon' i Teheran, dia ivon-toerana manan-danja amin' ny fivahiniana masina. Manodidina ny 19 % amin' ny mponina ao Iràna ny Sonita.

Ny Kristiana (miisa 250 000, ka ny antsasany dia manam-piaviana armeniana) sy ny Jiosy (miisa 30 000) no mipetraka ao Iràna, saingy ireo vondrom-piarahamonina ireo dia mihena isa hatrany.

Enjehina ny Bahay (miisa 300 000) sy Zôrôastriana (miisa 30 000).

FanabeazanaHanova

Taorian' ny revôlisiôna tamin’ ny taona 1979, ny rafi-pampianarana dia nohavaozina araka ny didin' ny fivavahana silamo siita. Noroahina avokoa ny fitaomana tandrefana rehetra.

Tsy maintsy mianatra hatramin' ny faha-10 taonany ny zaza, saingy ny tsy fahampian' ny ho enty manana sy ny ady lava tamin' i Iràka dia nanakana ny fampiharana io lalàna io. Na izany aza, noho ny fampiasam-bola lehibe nataon' ny governemanta amin' ny fanabeazana ho an' ny daholobe, indrindra ho an' ny fanabeazana ny zazavavy, dia nihena be ny tsy fahaiza-mamaky teny sy manoratra tao anatin' ny telopolo taona: tamin' ny taona 2005 dia nahatratra 81,3 % ny tahan' ny mahay mamaky teny sy manoratra (raha 59 % izany tamin’ ny taona 1976); ny an' ny vehivavy dia niakatra avy amin' ny 28 % ho amin’ ny 75,2 %.

Ny fampianarana ambony dia omena any amin' ny oniversite maherin' ny zato, kôlejy ary toeram-pianarana hafa. Anisan' ireo toeram-pianarana lehibe indrindra ny oniversite ao Teheran (niorina tamin' ny taona 1932), ao Ispahan (niorina tamin' ny taona 1950) ary ao Shiraz (niorina tamin' ny taona 1945). Tany am-piandohan’ ny taompolo 1980 anefa dia nakatona na novana anarana ny oniversite sasany.

ZavakantoHanova

I Iràna dia manana zavakanto, maritrano ary literatiora manokana, miorina amin' ny tantara taloha, izay tsy azo lazaina ho nentin' ny fivavahana silamo fotsiny, na dia nisy fiantraikany mahery vaika aza ity farany taorian' ny taonjato faha-7.

Manana tranombakoka miavaka maro ilay firenena. Anisan' izany ny Iran Bastan Museum, natokana ho an' ny arkeôlôjia, ary ny Negarestan Museum, misahana ny zavakanto iraniana, samy ao Teheran izy roa ireo; ao koa ny Qom Museum sy ny Pars Museum, any Shiraz. Any Teheran no misy ny Tranombokim-pirenena.

FiarahamoninaHanova

Nanomboka tamin' ny tana 1979 dia lasa silamo ny fiarahamonina iraniana, amin' ny ambaratonga rehetra, noho ny faneren' ireo mpitarika siita: ny vehivavy, mitafy tchador, dia tsy maintsy manohy ny anjara asany nentim-paharazana, mikatona ny toeram-pijerena sarimihetsika, voarara ny mozika tandrefana amin' ny onjam-peo sy ny fahitalavitra izay araha-maso fatratra. Mampihatra mafy ny toromarika navoakan’ ny mpitondra fivavahana ny "Mpiambina ny Revôlisiôna".

Ankoatra izay, nanomboka tamin’ ny fiandohan’ ny taompolo 2000, noho ny faneren’ ny fiarahamonim-pirenena sy ny tanora ao amin’ ilay firenena, dia nisy fiovana lehibe teo amin’ ny rafi-piarahamonina.

TantaraHanova

Ny mponin' ny Lembalemba Iraniana dia niantso ny fireneny hoe Iran ("tanin' ny Ariana"), fa vao tamin' ny taona 1935 no noraisina tamin' ny fomba ôfisialy ny anarana hoe Iran. Mandra-pahatongan' izany dia nantsoina hoe Persia i Iràna.

FiandohanaHanova

Ny fonenan’ ny olombelona voalohany tany Iràna dia nanomboka tamin' ny Paleôlitika ary ny porofon' ny fiorenam-ponenana (tsy mifindrafindra) dia tamin' ny Neôlitika. Ny fikarohana arkeôlôjika dia nampiharihary hatramin' izao ny sivilizasiôna iraniana maro tamin’ ny fiandohan’ ny tantara, toy ny sivilizasiôna Jiroft (eo amin' ny Lembalemba Iraniana), izay hita tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-21.

Ny sivilizasiôna ara-tantara voalohany tany Iràna dia ny sivilizasiôna elamita, izay nivoatra any atsimo-andrefana tamin' ny fiandohan' ny taonarivo faha-3 tal. J.K. Amin' ny lafiny iray, ny Lembalemba Iraniana dia nisy nanomboka nanorim-ponenana tamin' ny manodidina ny taona 1500 tal. J.K. avy amin' ny foko ariana maro.

Tamin' ny Andro TalohaHanova

Ny Empira AkemenidaHanova

 
Sisam-paharavàn' ny lapan' ny Akemenida tao Persepôlisy

Teo antenatenan’ ny taonjato fahenina tal. J.K., ny empira persiana voalohany dia natsangan’ ny tarana-mpanjakan’ ny Akemenida. Tamin’ ny taona 550 tal. J.K., i Kirôsy Lehibe dia nanafaka ny taniny tamin’ ny fanjakazakan’ ny Mediana ary nanomboka nanao ny fanitarana ny tanin’ i Persia: tany andrefana dia nandresy indrindra an’ i Lidia sy i Azia Minora ary i Mesôpôtamia (faritra tamin’ ny Andro Taloha teo anelanelan’ny ony Tigra sy ny ony Eofrata); any atsinanana dia manitatra ny heriny hatrany amin’ ny moron’ ny ony Indo izy.

Nobaboin’ i Kambisesy II mpandimby azy i Ejipta tamin’ ny taona 525 tal. J.K. I Dariôsa I Lehibe kosa dia nanitatra hatrany ilay empira midadasika izay nalaminy, nanomboka tamin’ ny taona 521 tal. J.K.: famoronana ny Lalan' ny mpanjaka eo anelanelan' i Sardisy sy i Sosa, fanavaozana ny fandaminana ny tany miaraka amin' ny fizarana ny Empira ho satrapia (faritany fehezin' ny manam-pahefana solontenan’ ny mpanjaka atao hoe satrapa), sy ny maro hafa.

Nirodana ny Empira Akemenida taorian' ny diabe fanafihana nataon’ i Aleksandra Lehibe, izay nampiditra an' i Persia ho ao amin' ny empirany manokana tamin' ny taona 330 tal. J.K.

Ny Empira SasanidaHanova

Nipoitra ny empira persiana vaovao tamin’ ny taona 224 tal. J.K., nofehezin’ ny tarana-mpanjakan’ ny Sasanida; resin' ny Arabo silamo izy io, izay nandresy an’ ilay faritra tamin' ny taonjato faha-7.

Teo ambany fitondran' ny MiozolmanaHanova

Fandresen' ny Arabo MiozolomanaHanova

Ny fandresen' ny Arabo Miozolomana ny Empira Sasanida dia niantomboka tamin' ny andron' i Omar (634-644); tao anatin’ ny taona vitsivitsy dia nandray an’ ilay fivavahana vaovao ny empira ary nirodana ny tarana-mpanjakan’ ny Sasanida tamin’ ny taona 651. Lasa tsy nampiasaina intsony ny fivavahana zôrôastriana, na dia noleferin’ ny mpitondra miozolmana aza.

Tamin' ny tapany faharoa amin' ny taonjato faha-7, ny ankamaroan’ ny mponina tao amin' ny Lembalemba Iraniana dia nandray ny antokon' i Ali, izay notoherin' i Mu'awiya I ny kalifatany; i Mu'awiya I dia nanangana tarana-mpanjaka vaovao, dia ny an' ny Omeiada, izay izy no kalifa voalohany - io fifandonana teo amin' ny Alida sy ny Omeiada io no niandohan' ny fivakisan’ ny fivavahana silamo, teo amin' ny Sonita sy ny Siita (izay be mpanaraka indrindra ao Iràna) .

 
Sarin-tanin' i Persia tamin' ny manodidina ny taona 1000.

Nifanako ny fiantraikan’ ny kolontsaina sasanida sy ny an’ ny kolontsaina silamo: ny Empira Omeiada (mifototra any Damaskôsy) dia miorina amin' ny faritany bizantina maro teo aloha, ny empira noforonin' ireo mpandimby azy avy amin' ny tarana-mpanjakan’ ny Abasida (750-1258), izay nifidy an' i Bagdad ho renivohitra, dia tena voataonan' ny kolontsain' ny Sasanida.

Na izany aza, ny herin' ny kalifa dia lasa an-keviny fotsiny kokoa fa tsy tena nihatra. Tamin' ny taona 809, ny fahafatesan' i Harun al-Rashid dia nanokatra lalana ho an' ny hetsi-pisarahana. Maro ny tarana-mpanjaka teo an-toerana - toy ny Tahirida (820-872), ny Safarida (863-903) na ny Samanida (874-999) - izay nanafaka ny tenany tamin' ny fiahian’ ny Abasida, indrindra tany amin' ny tapany atsinanan' ilay fanjakana. Ny Boida izay sonita aza dia nanjaka tao Bagdad nanomboka tamin' ny taona 945 ka hatramin' ny taona 1055.

Fanjakazakan' ny Seljokida sy ny MôngôlianaHanova

Nanomboka tamin' ny taonjato faha-11, ny faritra avaratra amin' i Persia dia resin' ny Seljokida izay naka an' i Bagdad tamin' ny taona 1055. Ireto Tiorka izay sonita ireto dia nanjaka hatramin' ny faran' ny taonjato faha-11 tao amin' ny faritany iray izay mifanitsy amin' ny sisin-tanin' ny Empira Persiana taloha amin’ ny ankapobeny. Ny Kroazada sy ny fananganana ny Fanjakana latinina maro any Atsinanana, nanampy ny fikomiana anatiny (ny fikomian’ ny mponina tao Khorezm tany avaratra-atsinanana, ny an’ ny Aiobida tany Azia Minora) dia namarana ny fanjakazakan’ ny Seljokida.

Tany am-piandohan' ny taonjato faha-13, ny Môngôly tamin’ ny andron' i Genghis Khan dia nanafika koa an' i Persia, izay lasa Kanatan' i Persia teo ambany fahefan' ny taranany (ireo Il-Khans). Ny fanjakazakan' izy ireo, izay zara raha neken' ny mponina teo an-toerana, dia misy voka-dratsy ara-toekarena sy ara-tsôsialy. Ny dingana niteraka ny fifindrafidra-monina, izay efa niantomboka tamin' ny andron' ny Tiorka, dia nihafaingana tamin' ny faharavan' ny vohitra maro ary nampihena ny asa tany.  

Nalemy noho ny fisamatsamahana anatiny ireo Il-Khans, ka nofaohin’ ny andian’ olona mpanafik’ i Tamerlan, izay nahomby tamin’ ny taona 1360 ka hatramin’ ny 1405, amin’ ny fanorenana empira lehibe tao Samarkand. Taorian' ny nahafatesany, ny Timorida dia tsy nahavita nitazona ny tenany afa-tsy any afovoan-tany sy any avaratra amin' i Persia hatramin' ny taona 1517, nampiroborobo ny fanavaozana ara-kolontsaina miaraka amin' ny fampandrosoana ny literatioram-pirenena sy ny fampidirana teknika sy lohahevitra ara-javakanto avy any amin' ny Atsinanana Indrindra, raha tany andrefana kosa ny Torkmena mpifindrafindra monina any Azia Minora sy Azerbaijàna, izay nafahana, dia namorona kônfederasiôna maro nifanandrina matetika.

Tamin' ny fitondràn' ny SafavidaHanova

 
Sarin-tanin' ny Fanjakana Safavida

Nanomboka tamin' ny taonjato faha-14, ny ampahany amin' i Azerbaijàna dia nofehezin' ny taranaky ny kalifa Ali, dia ny Safavida. Ny iray amin' izy ireo, Ismail I, dia nanambara ny tenany ho shah an’ i Persia tamin' ny taona 1501 ary, rehefa avy nesoriny ny Torkmena tao amin' ilay faritra, dia nanangana empira midadasika izay, tamin' ny taona voalohany amin' ny taonjato faha-16, niitatra hatrany Azerbaijàna ka hatrany amin’ ny Hoala Persika, ary avy any Iràka ka hatrany amin' ny faran’ ny tanin' i Alborz. Niantehitra tamin' ny fivavahana izay singa mampiray ny Safavida ka nanao ny siisma ho fivavaham-panjakana ary nanangana fanjakana miroborobo.

Ny fitondran' i Ismail I dia voamariky ny fahaterahan' ny fifandonana tamin' ny Tiorka Ôtômana, izay nanahirana ny mpandimby azy ary tsy nifarana raha tsy tamin' ny fandresena sy fahazoan’ ny shah Abbas I an' i Bagdad tamin' ny taona 1623. Ny fitondrany dia manamarika ny fara tampon’ ny Fanjakana Safavida, na ara-pôlitika na ara-kolontsaina. Izy no nanangana fifandraisana ara-barotra voalohany tamin' ny British East India Company, ary nandamina indray ny tafika niaraka tamin' ny mpanolotsaina anglisy maro.  

Naveriny tamin’ ny laoniny ny filaminana sy ny fitoniana tao amin’ ny fanjakany, ary maro ny zavatra tsara tarehy naoriny tao Ispahan renivohitra. Tsy afaka manohy ny asany anefa ireo mpandimby azy. Na dia nitoetra aza ny akon’ ny zavatra nataony ara-kolontsaina tao India Môgôly, tao anatin' ny Empira Ôtômana ary hatrany Eorôpa, dia nopotehin' ny fifandonana anatiny teo amin' ny Siita sy ny Sonita ilay firenena ary, tamin' ny taoa 1722, nandroba an'i Ispahan ny foko afgana maro izay sonita.

Fitsabahan' ny TandrefanaHanova

Tamin' ny fikomiana tamin' ny Afgàna, i Nader, lohan-tarika avy any Khorasan (faritra atsinanan' i Iràna), dia nanangana tafika izay nandroaka ny mpanafiky ny taona 1729. Nahazo ny satroboninahitry ny shah izy tamin' ny taona 1736, nanao hetsika fakana tany izy ka nitarika azy ho any Delhi any India (1739), ho any Torkestàna ary ho any amin’ ny Kanatan’ i Bukhara, izay lasa tany manompo, izy. Niaina vanim-potoam-piadanana sy fanambinana ny taranany, dia ny Zend izany.

Ny tarana-mpanjakany dia noravan' ny mpitarika avy amin' ny taranaka tiorka-môngôly, i Agha Muhammad Shah, mpanorina ny tarana-mpanjakan’ ny Kadjar. Rehefa avy nametraka ny renivohiny tao Teheran izy, dia nikasa haka an' i Jeôrjia (izay lasa ambany fitondran' ny Rosiana) ary nampandry tany any Khorasan (nijanona ho nahatoky an' i Nader). Ny famonoana an' i Nader Shah tamin' ny taona 1797 dia nitarika ny vanim-potoan' ny fitontonganan' i Iràna.

Ny Eorôpeana, ary voalohany indrindra ny Rosiana, izay nanao fanitaram-panakana nankany atsimo noho ny fitadiavana toeram-pivarotana an-dranomasina, ary koa ny Britanika, dia afaka nanao izay tiany hatao. Avy hatrany dia nahazo toerana ambony teo amin' ny varotra sy ny raharaham-bola ao Iràna.

Tamin' ny taona 1828 dia namoy ny faritany any Kaokazy (Armenia, Azerbaijàna Avaratra) ho an' i Rosia i Iràna. Tamin' ny taona 1847, ny Empira Ôtômana dia nahazo ny fiandrianam-pireneny tamin' ireo faritra any Shatt al Arab. Ny Britanika, izay nandresy ny Iraniana tamin' ny taona 1856 hatramin’ ny 1857, dia nanery azy ireo handao an' i Afganistàna sy hanaiky ny fahaleovan-tenany. Nandritra ny taompolo 1880, ny Rosiana dia nametraka tsikelikely ny faritra anjakazakany tany avaratr' i Iràna, fa ny Britanika kosa nahazo ny fifehezana ny Hoala Persika.

Tamin' ny 1900, i Rosia dia nifehy ny fadin-tseranana iraniana ho takalon' ny fampindramam-bola. Herintaona taty aoriana dia nahazo alalana nandritra ny enimpolo taona ny Britanika mba hitrandraka solitany. Tsy nihena ny fifandrafiana teo amin' ireo firenena roa ireo raha tsy tamin' ny taona 1907, rehefa nosoniavina ny fifanarahana nilaina tamin’ ny fandraiketana ny sisin-tanin' i Iràna sy ny famaritana ny faritra andraharahan’ ny firenena roa tonta. Ny avaratra-andrefana dia nomena ny Rosiana, ny atsimo-atsinanana nomena ny Britanika, ny afovoany dia tsy an’ ny atsy na ny aroa.

Ho setrin' izany fanakendana ny firenena izany sy ny fahalemen' ny mpitondra iraniana, dia niforona ny hetsika nasiônalista tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-20. Nitaky ny fananganana governemanta manaraka lalàm-panorenana izany hetsika izany. Tamin' ny taona 1906, tao anaty fanerena, ny mpanjaka Muzzafar al-Din dia namory ny Majlis (Antenimiera) voalohany izay namoaka lalàm-panorenana mandala ny fahalalahana. Ny mpandimby azy, Muhammad Ali Mirza (1907-1909), mpanao fitondrana tsy refesi-mandidy, dia nesorina ka nosoloana ny zanany lahy Ahmad Shah, izay roa ambin' ny folo taona. Sarotra taminy noho izany ny hiady amin’ ny fanakazakana ataon’ ny vahiny. Tamin' ny taona 1911 dia i William Morgan Shuster, izay amerikana mpandraharaha ara-bola, no nanakinan' ny Madjlis ny asa fanavaozana ny fitantanam-bolam-panjakana.

Teo ambany fahefan' ny PahlevyHanova

Izany vanim-potoana izany dia teo anelanelan’ ny taona 1925 sy 1979.

Notsiriritin' ny firenen-dehibeHanova

Tsy miandany amin' ny atsy na ny aroa i Iràna nandritra ny Ady Lehibe Voalohany, saingy toerana nisy ny fifandonana teo amin' ny Britanika sy ny Rosiana ary ny Ôtômana ho an' ny fifehezana ny tahirin-tsolitany anaty tany izy. Tamin' ny fiafaran' ilay Ady Lehibe, ny Britanika izay mikatsaka hanorina fitondrana prôtektôrata dia niatrika ny hetsi-panoherana isan-karazany. Ny iray tamin' izy ireo dia nahomby tamin' ny taona 1921: i Riza Khan, kômandin' ny tafika kôzaka iraniana iray, dia nanongana ny Kadjars farany.

Tamin' ny taona 1925, nametrahana ny satro-boninahitry ny shah izy, ka nanangana ny tarana-mpanjakan’ ny Pahlevy. Ny fitondrany, izay nahatonga an' i Persia hiova anarana ho Iràna (Marsa 1935), dia vanim-potoanan' ny fanavaozana ankapobeny ho an’ ilay firenena, eo amin' ny fotodrafitrasa sy ny fitantanana ny raharaham-panjakana. Nandritra izany fotoana izany, ny fiarahamonina dia nalamina indray araka ny fandaharan' asa lehibe mampanjaka ny kolotsaina tandrefana ary voamariky ny sata vaovao ho an' ny vehivavy (fanafoanana ny fitafiana tchador).

Tsy lasa fanjakana demôkratika anefa i Iràna: nanafay mafy ny endri-panoherana rehetra ny fitondram-panjakana izay nampivangongo ny fahefana tao an-drenivohitr’ ilay firenena. Naverina nifampiraharahana indray ny fitsinjarana ny tombontsoa azo avy amin’ ny solitany: i Iràna no manangona ny vola amin' ny tombom-barotra avy amin' ny orinasan-tsolitany.

Nisafidy ny tsy hianday i Iràna tamin' ny fiandohan' ny Ady Lehibe Faharoa, nefa notafihin' ny Fanjakana Mitambatra sy ny Firaisana Sôvietika tamin' ny Aogositra 1941, ka ny tanjona tamin’ izany dia ny hiaro ny toeram-pitrandrahana solitany tsy hanjakan’ ny Alemana. Ny firenena mpiara-dia (Alliés) no nifehy ny fifandraisan' iraniana rehetra, ary i Reza Shah, izay mpiaro ny tombontsoan' ny Axe taloha, dia tsy maintsy niala tamin' ny fitondrana ka nosoloan' ny zanany lahy tamin' ny 1941.

 
I Mohammad Reza Shah Pahlavi sy i Farah Pahlavi, mpankaka roa farany.

Ny mpanjaka vaovao, Mohammad Reza Shah, dia nanao fifanarahana tamin' ny Britanika sy ny Sôvietika, izay nanaovan' iretsy farany fanekena fa hanaja ny tsy fahazoana manova ny tanim-pirenen' i Iràna ary hiala enim-bolana aorian' ny fiafaran' ny ady. Ireo fitsipika ireo dia nohamafisina indray tamin' ny fihaonambe tao Teheran tamin' ny Novambra 1943. Nanao sonia ny satan' ny Firenena Mikambana tao San Francisco i Iràna tamin' ny 26 Jona 1945, ka lasa iray amin' ny mpikambana mpanorina ity fikambanana iraisam-pirenena ity.

Tamin' ny taona 1945, ny tanin' i Azerbaijàna sy ny an’  i Kordistàna, teo ambany fifehezan' ny Sôvietika, dia nitsangana nanohitra an' i Iràna ary nanambara ny fizakan-tenany. Ny Sôvietika dia nanakana an' i Iràna amin' ny famaizana io fikomiana io, fa ny Britanika kosa mandà ny hiala amin' ny faritra nobodoiny. Nisy fifampiraharahana naharitra natao, ary ny fiafaran' izany, tamin' ny 2 Martsa 1946, no nampiala ireo firenena roa ireo ary niverina tamin' ny laoniny ny filaminana.

Ady nateraky ny fitrandrahana solitanyHanova

Taorian' ny Ady Lehibe Faharoa, nandà ny hitrandraka ny solitaniny miaraka amin' ny Firaisana Sôvietika i Iràna, fa nanaiky kosa ny fanampiana avy amin’ i Etazonia. Ny safidy nataon' i Mohammad Reza Shah, izay nety ho an’ ny Tandrefana, dia niafara amin' ny fandraràna ny antoko kômonista iraniana (Toudeh) tamin' ny taona 1949, izay noheverina ho mpomba ny Sôvietika. Tsy neken’ ny mponina iraniana anefa ny fahefan’ ny orinasa vahiny mpitrandraka solitany. Ny governemanta dia tsy maintsy mifanaraka tamin' ny orinasa Anglo-Iranian Oil Company fehezin' ny Britanika momba ny fampiakarana avo roa heny ny tamby avy amin’ ny fitradrahana solitany. Tsy nankatoavin' ny Antenimiera io fifanarahana io, izay heverin' ny mpikambana maro fa tsy mahafa-po.

Taorian' ny famonoana ny praiminisitra, jeneraly Ali Razmara, nataon' ny nasiônalista (7 Marsa 1951), dia nanapa-kevitra ny Majlis (Antenimieram-pirenena) fa hanao ny indostrian' ny solitany ho sahanin’ ny fanjakana fa tsy ny tsy miankina. Nahazo ny fitokisan' ny Antenimiera i Mohammad Mosadegh, mpitarika ny fiaraha-mientan' ny vondrona nasiônalista (National Front) ary mpanohana ny famindrana amin’ ny fanjakana ny fitantanana ny fitrandrahana solitany, ka nahazo ny toeran’ ny praiminisitra. Tsy nahomby ny ezaka fifampiraharahana hamahana ny krizy teo amin’ i Iràna sy ny Fanjakana Mitambatra. Nolavin' i Mossadegh ny tolo-kevitr’ i Etazonia sy ny Banky Iraisam-Pirenena ary ny Fitsarana Iraisam-Pirenena. Tamin’ ny taona 1952 dia nangataka fahefana feno sy fifehezana ny tafika izy. Na dia teo aza ny tsy fankasitrahany dia tsy maintsy nilefitra ihany ilay shah.

Neken' ny Fanjakana Mitambatra ny lalàna momba ny famindrana ny fitantanana ny orinasa amin’ ny fanjakana iraniana, nefa nitohy ny fitakiana onitra, izay nitarika ho amin' ny fahatapahan' ny fifandraisana ara-diplômasia teo amin' ny firenena roa tonta tamin' ny 22 Ôktôbra 1952. Tany am-piandohan' ny taona 1953, dia nanitatra ny fahefana jadon’ i Mossadegh nandritra ny herintaona ny Antenimieram-pirenana. Noho izany dia nitaky ny hanesorana ny fahefany amin' ny shah ny praiminisitra.

Ny shah, izay manohitra an' i Mossadegh amin' ny lafiny maro, anisan' izany ny resaka solitany, dia nandroaka ny praiminisitra tamin' ny tapaky ny volana Aogositra 1953. Tsy nety niala tamin' ny toerany ity farany, ary nampifanohitra nandritra ny andro maromaro ny mpanohana azy tamin' ny mpanohana ny mpanjaka izany. Ny mpanohana ny mpanjaka, izay notohanan' ny tafika sy ny pôlisy ary ny Central Intelligence Agency (CIA) amerikana, dia nahazo ny fifehezana an' i Teheran ary nisambotra an' i Mossadegh. Tamin' ny 5 Septambra 1953, dia  nanome an' i Iràna fampindramam-bola maika mitentina 45 tapitrisa dôlara i Etazonia. Namerina indray ny fifandraisana ara-diplômasia tamin' ny Fanjakana Mitambatra i Iràna. Voaheloka higadra herintaona sy tapany kosa i Mossadegh tamin' ny 2 Desambra 1953 noho ny fiampangana azy ho nanao fikomiana.

Tamin' ny taona 1954, ny governemanta iraniana sy ny solontenan' ny fikambanana iraisam-pirenena momba ny solitany (Consortium), ahitana orinasa valo, anisan' izany ny Anglo-Iranian Oil Company, dia nifanaiky momba ny famerenana indray ny indostrian' ny solitany tsy hotantanan’ ny fanjakana: ny Consortium dia hitantana ny indostria, hitondra eo amin’ ny tsena ny famokarana solitany, hizara ny tombombarotra ara-drariny amin' i Iràna ary handoa onitra amin' ny Anglo-Iranian Oil Company noho ny fatiantoka nihatra taminy. Tamin' ny tana 1958, ny governemanta iraniana dia nanao fifanarahana tamin' ny orinasa amerikana izay miantoka ny 75 % amin' ny tombom-barotra ho an’ i Iràna.

Revôlisiôna Fotsy sy Revôlisiôna IslamikaHanova

Napetraka indray tamin' ny taona 1953 teo amin' ny seza fiandrianana noho ny fanampian' i Etazonia i Mohammad Reza Shah izay nanatona ity firenena ity: tamin' ny Marsa 1959, i Iràna dia nanao sonia fifanaraham-piarovana tamin' i Etazonia, avy eo dia nanaiky an' i Israely ho firenena mahaleo tena tamin' ny taona 1960. Io fanapahan-kevitra io dia nanimba ny fifandraisany amin' ny Ligy Arabo, izay nanapa-kevitra ny hanitatra ny ankivy natomboka tamin' ny mpiara-miombon' antoka ara-barotra amin' i Israely ho amin’ i Iràna koa.

Taorian' ny fifandonana tamin' ny Antenimiera dia nomen' ny shah ny praiminisitra ny fahefana hitantana amin' ny alalan' ny didy tamin' ny 1961. Ny taona nanaraka, i Muhammad Riza dia nanao fanavaozana momba ny tany fambolena, fantatra amin' ny anarana hoe "Revôlisiôna Fotsy". Nisy vondrona ara-pivavahana sy mpandala ny nentin-drazana sasany, nanohitra ity fandaharan' asa fitsinjarana ny tany sy fanafahana ny vehivavy ity, ka nandrisika ny fikomiana tamin' ny volana Jona 1963, saingy, tamin' ny 1966, ny tany fambolena lehibe sy salantsalany rehetra dia nozaraina tamin' ny tantsaha efa ho 4 tapitrisa. Nandritra ny taona 1960, ho fanampin' ity fandaharan' asa momba ny fananan-tany ity, ny shah dia nankasitraka ny indostria tantanan’ ny fanjakana ary niezaka nanova ho isa-karazany ny fanondranana entana. Nitombo haingana ny fari-piainan' ny Iraniana noho izany.

Tamin' ny faran' ny taona 1960, nanafaka tsikelikely ny tenany tamin' ny vahohon’ ny Amerikana i Iràna ary nanamafy ny fifandraisany ara-diplômasia tamin' ny firenena kômonista ary koa tamin' i Eorôpa. Tany am-piandohan' ny taompolo 1970, nanamafy ny fifandraisany tamin' ny Vondrona Arabo ihany koa i Iràna, ankoatra an' i Iràka, noho ny fifanolanana momba ny sisin-tany mifandraika amin' i Shatt al Arab sy ny nosy maromaro ao amin' ny Hoala Persika (izay nalain' i Iràna ho azy tamin' ny taona 1971). Nanao sonia fifanarahana tamin’ ny Marsa 1975 ireo firenena roa ireo hampitsahatra vetivety ny fifanolanany.

Tamin' izany fotoana izany, te-hanokana ny fahefany tsy refesi-mandidy ny shah ka nanambara ny fiafaran' ny rafitra misy antoko pôlitika maro sy ny fananganana antoko tokana, ny "Antokon' ny Fitsanganan-ko Velon’ ny Firenena". Ny fifidianana ny Antenimieram-pirenena vaovao dia natao tamin' ny Jona 1975. Ny pôlisy miafin' ny shah, atao hoe Savak, izay nahitana olona maherin' ny 100 000, dia nanafay mafy ny fanoherana izay nitombo. Izany fanoherana izany dia vokatry ny hetsika islamista maro, notarihin' i ayatollah Ruhollah Khomeini any Frantsa, izay tany an-tsesitany nanomboka tamin' ny taona 1963. Tamin' ny taona 1978, noho ny famporisihan' ny Islamista, dia nitranga ny rotaka nisy herisetra tsy fahita firy tany amin' ny tanàna iraniana maromaro. Tamin' ny fiafaran' ny fararano dia voasarika ho amin' ny ady an-trano ilay firenena ary tamin' ny Janoary 1979, ny mpanara-dia an’ ilay ayatollah dia nanery ny shah hisesitany, ka namarana ny fitondrana izay naharitra fito amby telopolo taona. Fotoana fohy taorian' izay, niverina tamim-pandresena tany Teheran i Khomeini.

Repoblika IslamikaHanova

Teo ambany fitondran' i KhomeiniHanova

Naharitra teo anelanelan’ ny taona 1979 sy 1989 ny fitondran’ i Khomeini. Ny fitondrana vaovao notarihin' ny ayatollah Khomeini dia namarana ny fifandraisana akaiky amin' i Etazonia ary namono an' arivony amin’ ny mpikambana ao amin’ ny Savak sy amin’ ny mpanohana ny shah. Tamin' ny Novambra 1979, rehefa nisesitany tany Etazonia ny mpanjaka voaongana, dia nanafika ny masoivoho amerikana tao Teheran ny mpikatroka tamin' ny Revôlosiôna, ka naka olona telo amby dimampolo hatao takalon' aina. Ho takalon' ny famotsorana azy ireo, ny fitondrana vaovao dia nitaky ny hamerenana ny shah any amin' ny fireneny mba hahafahana mitsara azy, ary koa nitaky ny fanonerana ny vola an-davitrisany dôlara izay iampangan' ny Islamista azy ho nanodinkodina ny kitapom-bolam-panjakana. Nafahana ihany ireo takalon' aina ireo tamin' ny Janoary 1981, nefa tsy nisy fifanarahana ôfisialy ifanaovana.

Niharatsy ihany koa ny fifandraisana tamin' i Iràka izay nitaky, tamin' ny Septambra 1980, ny fanavaozana ny fifanarahan’ ny taona 1975. Nolavin’ i Iràna ity fanavaozana ity ka nanafoana ny fifanarahana i Iràka, ary nanafika an' i Iràna, tamin' ny volana Desambra, naka ny faritra amin’ ny sisin-tanin' i Khuzestan, any atsimo-andrefan' i Iràna, izay manankarena indrindra amin' ny solitany. Naharitra valo taona ny ady nifanaovan’ i Iràna sy Iràka. Nandritra io vanim-potoana io ihany, ny Kiorda any andrefana, ny Azery any avaratra ary ny Arabo any atsimo-andrefana dia nandray fiadiana hanoherana ny governemanta mba hahazoana fizakan-tena.

Ny Repoblika Islamika dia nambara tamin' ny alalan' ny fitsapan-kevi-bahoaka tamin' ny 1 Avrily 1979, nanterin’ ny Lalàm-panorenana vaovao nankatoavina tamin' ny Desambra 1979. Nandritra ny fifidianana filoham-pirenena natao tamin' ny Janoary 1980, ny mpandatsa-bato dia nisafidy an' i Abol Hassan Bani Sadr, mpahay toekarena liberaly niofana tany amin' ny firenena tandrefana, mpiara-miasa amin' ny ayatollah Khomeini, "Mpitarika faratampon' ny Revôlisiôna". Na izany aza, ny fifidianana ny mpanao lalàna dia nandresen' ny Antoko Repoblikana Islamika, nampivondrona ny ampahany be amin' ny mpitondra fivavahana, izay mpankasitraka ny fananganana teôkrasia.

Niafara tamin' ny volana Jona 1981 io fifandonana io tamin' ny fandroahan' i Khomeini ny filohan' ny Repoblika Bani Sadr, izay noterena hisesitany. Tamin' ny fifidianana ankapobeny natao tamin' ny Ôktôbra 1982, dia voafidy ny mpitondra fivavahana Ali Khamenei. Feno tanteraka ny fepetra hahazoan’ ny mpitondra fivavahana amin' ny lafin-javatra rehetra ao amin' ny fanjakana. Nanova amin’ ny fomba lalina ny fiarahamonina iraniana izany, izay efa eo ambany fifehezany tanteraka, ao anatin' izany ny sehatry ny fitsarana.

Fanantenana fisokafanaHanova

Rehefa maty i Khomeini tamin' ny volana Jona 1989, dia notendrena ho "Mpitarika Faratampony" i Ali Khamenei. Tamin' ny volana Jolay, dia voafidy ho filohan' ny Repoblika i Ali Akbar Hashemi Rafsanjani, mpitondra tenin' ny Antenimiera.

Tamin' ny taona 1990, i Iràna dia nanameloka ny fanafihan' i Iràka an' i Kôety sy ny fametrahana miaramila iaraha-mitantana any Arabia Saodita, saingy nanohy ny fifandraisana ara-diplômasia tamin' i Iràka, izay nandao ny fitakiana tany tamin' i Iràna. Nandritra ny Ady tao amin' ny Hoala, dia nijanona ho tsy miandany tamin' ny fomba ôfisialy i Iràna, saingy nampiantrano fiaramanidina mpiady irakiana maherin' ny zato. Avy eo i Teheran dia manohana ny fikomian' ny Siita any atsimon' i Iràka manohitra ny fitondran' i Saddam Hussein.

Tsy afaka nanondrana ny revôlisiôna islamikany any ivelany i Iràna, nefa nanandrana nanamafy ny sata maha-firenena matajaka ao amin’ ny faritra misy azy indray izy: nanatona an' i Sina, an' i Pakistàna, an' i Torkia, ary koa, taorian' ny 1991, an’ ny Repoblikan’ i Kaokazy sy an’ i Azia Afovoany, nahaleotena vao haingana.

Tamin' ny May 1995, namoaka didy fanaovana ankivy ara-barotra an' i Iràna i Etazonia, ary nohamafisina tamin' ny Aogositra 1996, izay tsy nampiharin' ny firenena eorôpeana. Aleon' izy ireo nanao fifampiresahana amin' ny governemanta iraniana, na dia teo aza ny fanamafisana indray, tamin' ny Janoary 1993, nataon' ny filoha Rafsanjani momba ny fatwa manameloka ny mpanoratra Salman Rushdie ho faty tamin' ny taona 1989 noho ny bokiny The Satanic Verses na Les Versets sataniques. Na tsy nanafoana ity farany aza ny governemantan’ i Khatami dia nisaraka taminy tamin' ny taona 1998, ka nanokatra lalana ho amin' ny famerenana indray ny fifandraisana ara-diplômasia amin' ny Fanjakana Mitambatra.

 
Mohammad Khatami

Ny fiharatsian' ny toekarena dia nampitombo ny hetsi-panoherana ara-tsôsialy, fa nitombo isa kosa ny foibem-pahefana ary nitombo ny fanoherana teo amin' ny "mpitahiry ny nentin-drazana" sy ny "mpandala fahalalahana", mpanohana ny fisokafana amin' ny zava-baovao. Ny fifidianana solombavam-bahoaka tamin’ ny Avrily 1996, izay nandresen’ ny mpandala ny nentin-drazana, dia nahitana kandidà tsy miankina niditra tao amin’ ny Madjlis (Antenimiera). Tamin' ny volana May 1997, dia lasa filohan' ny Repoblika ilay islamista antonony, Mohammad Khatami.

Hita taratra amin’ izany fandresena izany ny fanetsiketsehana ny tanora sy ny vehivavy, ary koa ny fahasosorana vokatry ny pôlitikan’ ny fitsitsiana nataon’ ny fitondrana. Na dia eo aza ny fifanolanana eo amin' ny mpandala ny nentin-drazana sy ny mpandala ny fomba vaovao, dia toa tsapa fa tena nilaina ny fampitomboana ny fisarahana eo amin' ny fahefana ara-pôlitika sy ny fahefana ara-pivavahana.

Na dia eo aza ny fanoheran' ny mpandala ny nentin-drazana, izay manao ny zava-drehetra mba hanakanana ny pôlitikan' ny fisokafan' ny governemanta (fisamborana, fandrarana ny famoahana ny gazety sasany, sns.), dia nitady ny hamoaka an' i Iràna amin' ny fitokana-monina iraisam-pirenena ity farany: fikasana ny hisokatra amin' i Etazonia tamin’ ny taona 1998; fiantsoana fifampiresahana amin’ ny Vondrona Eorôpeana tamin’ ny taona 1998; fitomboan' ny orinasa vahiny, indrindra eo amin' ny sehatry ny solitany; fisokafana amin’ i Arabia Saodita, amin’ i Siria ary amin’ i Katara tamin' ny Mey 1999. Etsy ankilany, ny fahombiazan' ny Talibàna tany Afganistàna, niaraka tamin' ny famonoana ny diplômaty iraniana, dia nitarika fifandonana mafy teo amin' ny firenena roa tonta tamin' ny faran' ny taona 1998.

Na dia teo aza ireo mariky ny fisokafana ireo, ny fahavaratry ny taona 1999 dia nanamarika ny fifandonana mahery vaika tsy manam-paharoa nanomboka tamin' ny taona 1979, teo amin' ny mpianatra, izay nanohitra ny famerana ny fahalalahan' ny asa fanaovan-gazety, sy ny mpitadro filaminana tohanan' ny fôndamentalista (integrista). Ny fifidianana solombavam-bahoaka tamin' ny lohataonan' ny taona 2000 dia nahazoana ny maro an' isa tanteraka (toerana 170 amin' ny 290 tamin' ny fihodinana voalohany) ho an' ny tia fanavaozana manohana ny filoha Khatami.

Ireo vokatra ireo dia singa tsara amin' ny mety hisian' ny demôkrasia eo amin’ ny andrim-panjakana, na dia mbola eo am-pelatanan' ny mpandala ny nentin-drazana aza ny tafika sy ny fitsarana ary ny hery revolisionera. Tamin' ny Mey 2000 dia nanomboka ny fitsarana ny Jiosy iraniana 13 voampanga ho nitsikilo ho an' i Israely, nanaporofo ny fisaratsarahana eo amin' ny mpandala fanavaoana sy ny mpandala ny nentin-drazana. Niezaka nanao fanalalahana ny fitondrana ireo voalohany, na ara-toekarena na ara-diplômasia, nanohitra izay mety ho fivoarana ihany kosa ireo farany, ka nampitombo ny fanakatonana ny gazety refôrmista sy ny fisamborana ny olona manana fironana liberaly.

Araka izany, nihamanakaiky kokoa an' i Arabia Saodita i Iràna, i Arabia Saodita izay nanaovan' i Teheran sonia fifanarahana fiarovana tamin' ny Avrily 2001, ary nanomboka ny famerenana indray ny fifandraisana amin' i Iràka. Tamin' izany fotoana izany anefa, ny Fitsarana Revôlisiônera, teo am-pelatanan' ny mpandala ny nentin-drazana, dia nisambotra mpikambana teo amin' ny efapolo teo avy amin' ny Hetsika ho an' ny Fahalalahana ao Iràna (Mouvement pour la Liberté en Iran), fikambanana voarara akaiky an' i Khatami. Vao mainka mampitombo ny disadisa ny mety hanaovana fifidianana filoham-pirenena amin' ny Jona 2001.

Tamin' ny volana Jona 2001 dia voafidy indray tamin' ny 77 %n' ny vato i Mohammad Khatami, mihoatra noho ny tamin' ny fifidianana voalohany nirotsahany tamin' ny taona 1997. Nahazo 16,5 % tamin' ny vato ny mpifanandrina aminy, Ahmad Tavakoli, mpandala ny nentin-drazana. Tafapetraka ho filoham-pirenena indray mandritra ny efa-taona i Mohammad Khatami, ka nanohy namelona ny fanantenan' ny Iraniana mandala fahafahana. Nanantena ny mpomba azy fa ny fanohanan' ny vahoaka betsaka dia hamela azy hanana fahalalahana bebe kokoa hanohitra ny mpandala ny nentin-drazana, sady hahafahany manatanteraka ny fanavaozana andrasana. Vetivety dia hita fa tsy izany no zava-nisy.

Eo amin' ny fifandraisana iraisam-pirenena, tamin' ny Janoary 2002, i Iràna dia notafihin' i Etazonia tamin’ ny fitondran’ i George W. Bush, izay nametraka azy ho eo amin’ ny "Tezan’ ny Ratsy" (anglisy: “Axis of evil”, frantsay: "Axe du mal"), miaraka amin' i Iràka sy i Kôrea Avaratra, noho ny asa nokleary nataony.

Nandritra ny adin’ ny tafika amerikana tamin' i Iràka faha Saddam Hussein tamin' ny lohataona 2003, dia tsy niandany na amin’ iza na amin’ iza i Iràna.

Tamin' ny Desambra 2003 dia nisy horohoron-tany nanana tanjaka 6,3, izay namely ny tanànana manan-tantaran' i Bam, izay nahafatesana olona miisa 40 000.

Famerenana amin' ny laoniny mandala ny nentin-drazanaHanova

Toa anatin' ny korontana ara-pôlitika sy ara-tsôsialy saro-bahàna i Iràna raha nosembantsembanin’ ny mpandala ny nentin-drazana, izay nanao ampihimamba ny fitsarana, ny hetsika fanavaozana. Manamafy izany toe-javatra izany voalohany ny fifidianana mpanao lalàna tamin' ny taona 2004, izay naharesy ny mpandala fanavaozana, faharoa ny fitomboan' ny fitsabahan' ny "Filankevitry ny Mpiambina" eo amin' ny zotram-pifidianana, ary fahatelo ny fihoa-pampan’ ny tsy fandehanan’ ny olona hifidy.

Ny fahombiazan' ny mpandala ny nentin-drazana dia niaraka amin' ny fihamafisan' ny resaka momba ny nokleary, izay niteraka fifandirana mafy teo amin’ i Iràna sy ny fiarahamonina iraisam-pirenena, izay miahiahy an' i Iràna ho mamolavola fandaharan’ asa nokleary manan-tanjona ara-tafika izay heverin’ ny Tandrefana fa nosarontsaromana fandaharan’ asa fikarohana sivily mandala fandriam-pahalemana. Nihamafy izany ahiahy izany tamin' ny fahalanian’ i Mahmoud Ahmadinejad mpandala ny nentin-drazana ho filoham-pirenena tamin' ny volana Jona 2005.

Tsy nampoizina ny fandresen’ i Mahmoud Ahmadinejad (nahazo 61,7 % tamin' ny fihodinana faharoa, 48 taona) ny filoha teo aloha Rafsanjani, ka nahatonga azy hoheverina ho solontenan' ny taranaka vaovao amin' ny "Ankavanana ara-potokevitra", izay nahazo tombony tamin' ny fahadisoam-panantenana nataon' ireo voaroaka tao amin’ ny Repoblika Islamika. Voafidy ho ben' ny tanànan' i Teheran tamin' ny taona 2003 izy, izay toa nahavita naka ny fon’ ny vondron' olona sahirana noho ny fiaviany sy ny fomba fiainany tsotsotra, sy noho ny lazany amin’ ny maha miozolmana tsara azy, ary noho ny fahaizany manao kabary mambabo fom-bahoaka.

Na dia natahorana aza ny fanakorontanan’ ny fitondrana, ny filoha vaovao dia manolo-tena amin' ny fananganana Fanjakana Islamika mandroso sy matanjaka, sy amin' ny fampihenana ny tsy fitoviana ara-tsôsialy amin' ny alàlan' ny fiantohana ny fitsinjarana tsara kokoa ny harena. Teo amin' ny pôlitika ivelany, niavaka haingana izy tamin' ny famelezany an' i Israely sy ny vahoaka jiosy, tsy natahotra ny fandavana ny tantaran’ ny fandringanana jiosy, ary koa tamin’ ny tsy fahazoana mifampiraharaha aminy momba ny tsy maintsy hanohizana ny tetikasa nokleary iraniana.

Nanamarika ny fifidianana filoham-pirenena tamin'ny taona 2009 ny fifanoherana tamin' ny fahalanin’ i Mahmoud Ahmadinejad indray. Ireo fihetsiketsehana am-pilaminana ireo dia nofaiezin' ny manampahefana islamika mafy: mpanao fihetsiketsehana an-jatony no voalaza fa novonoina, toa an' i Neda Agha-Soltan izay nataon' ny milisy Basij mpomba ny governemanta, na ny pôlisy misahana ny rotaka, nandratra olona maro ihany koa, ary roa arivo mahery no nosamborina. araka ny Amnesty International.

 
Hassan Ruhani

Tamin'ny 14 Jona 2013, voafidy ho filohan' ny Repoblika Islamika, tamin'ny 50,7 % n' ny vato tamin' ny fihodinana voalohany i Hassan Ruhani, izay hany kandidà mpandanjalanja. Taorian' ny fifidianana an' i Hassan Rohani, nanambara ampahibemaso ny fahavononany hitady fifanarahana nokleary i Iràna. Tamin' ny faran' ny volana Novambra 2015, nisy fifanarahana natao teo amin' i Iràna sy i Etazonia, ny Fanjakana Mitambatra, i Frantsa, i Sina, i Rosia ary i Alemaina, fifanarahana izay manome ny fampiatoana ny fananan' ny oranioma sy ny fanaraha-maso nitombo avy amin' ny Agence Internationale de l'Energie Atomique (IAEA), manohitra ny fanesorana ampahany ny sazy tandrefana.

Jereo koaHanova

Firenena ao Azia:

Afganistàna - Arabia Saodita - Armenia - Azerbaijàna - Bangladesy - Bareina - Botàna - Broney - Emirata Arabo Mitambatra - Filipina - Iemena - India - Indônezia - Iràka - Iràna - Israely - Japàna - Jôrdania - Kambôdia - Katara - Kazakstàna - Kirgizistàna - Kôety - Kôrea Atsimo - Kôrea Avaratra - Laôsy - Libàna - Maldiva - Malezia - Mianmara - Môngôlia - Nepaly - Ômàna - Ozbekistàna - Pakistàna - Palestina (fanjakana) - Rosia - Sina - Singaporo - Siria - Srilanka - Tailandy - Taioàna - Tajikistàna - Torkia - Torkmenistàna - Vietnamy.

Kôntinenta eto an-tany

Rohy ivelanyHanova

TsiahyHanova

  1. BP Statistical Review of World Energy. archived from the original on 2009-10-07 Retrieved on 2009-10-07.
  2. BP Statistical Review of World Energy June 2009 page 2. archived from the original on 2010-05-05 Retrieved on 2010-05-05.