I Roanda na Repoblikan'i Roanda dia firenena ao amin'ny faritra atsinanan'i Afrika. I Kigali no renivohiny. Atao hoe Rwanda na Republic of Rwanda izy amin'ny teny anglisy fa Rwanda na Republique de Rwanda koa amin'ny teny frantsay.

Sainam-pirenen'i Roanda
Carte Rwanda.png

Tantaran' i RoandaHanova

Tany am-piandohana  Hanova

 
Rwanda Nyanza Mwami Palace

Ny mponina voalohany fantatra tao Roanda dia mety ny Pigmea izay razamben’ny Toà (Twa) ankehitriny. Nisy ny fisavana ny ambanin’ny tany izay nahitana ny vokatry ny asa vy sy zavatra vita amin’ny tanimanga (tavoara, sns) mitovitovy amin’ny an’ny kolontsana banto, izay mety namboarina tany amin’ny taonarivo voalohany taor. J.K. araka ny fanasiana daty amin’ny alalan’ny karbônina 14. Mety vahoaka avy any amin’ny lemak’i Kôngô izay tonga tao amin’ny faritr’i Roanda tamin’izany fotoana izay ihany no nanamboatra ireo zavatra ireo. Ireo mponina ireo dia mpamboly ary mety niara-nonina tamin’ny Totsy izay mpiandry andiam-biby fiompy avy any avaratra, izay mety niorim-ponenana tsikelikely teo anelanelan’ny taonjato faha-10 sy faha-15 taor. J.K. Ny fahefana dia teo am-pelan-tanan’ny vondrona totsy ambony saranga..

Ny fanjanahan-tanyHanova

Tamn’ny taona 1858 no nahitan’ny Eorôpena voalohany ny faritry ny Farihy Lehibe tamin’ny alalan’i John Hanning Speke izay tsy niditra tao amin’io faritra io. Tamin’ny taona 1890 dia nampidirin’ny Alemàna ho isan’ny fananany i Roanda (izay nantsoiny hoe Ruanda). Ny Belza izay nampian’ny Britanika dia nandroaka ny Alemànatamin’ny taona 1916. Avy eo ny tanin’i Roanda-Orondy (Ruanda-Urundi) dia napetraka ho eo ambany fitantanan’i Belzika.

Tamin’ny voalohany i Belzika dia nanapaka tamin’ny alalan’ny fahefana eo an-toerana, nefa ny fahefan’izy ireo dia novaina sady noraiketina tamin’ny taona 1926, ka ny andraikitr’ireo lehibe isan-jana-paritra dia nanjary ifandovana. Nisy ny fanisana ny lehilahy ampy taona sy afaka miasa tamin’ny taona 1934 hatramin’ny taona 1935, ka izay voaisa dia nomena bokikely ahitana ny vondrona misy ny tena izay nantsoina hoe “foko”: Totsy na Hoto na Toà.

 
Vehivavy toà

Ny misiona kristiana dia nihamaro sady nisahana ny fanabeazana ny vahoaka manontolo. I Mutara, izay mwami mbola tanora, dia natao batemy tamin’ny taona 1943. Notakian’ny tompon-tany ny fanafoanana ny asa fanompoana, notakiany koa ny famerenana indray ny fifidianana ny lehibe isan-jana-paritra, ny Hoto kosa dia nitaky ny hiray amin’ny fahefana pôlitika. Nanomboka tamin’ny taona 1956, nelanelanin’ny Filankevitra ambony izay notarihiny, sy noho ny faneren’ireo mpanolo-tsaina, dia nitaky tetiandro mazava momba ny hahazoan’ny firenena ny fahaleovan-tenany izy, fa ny ny Hoto kosa nisafidy ny fanavaozana ara-piarahamonina sy ara-pôlitika alohan’ny fahaleovan-tena. Nantsoina tampoka tany Bujumbura renivohitr'i Roanda-Orondy izy avy avy eo nambara tamin’ny takarivan’ny 25 Jolay 1959 ny fahafatesany. Nipoaka tamin’izay ny ady an-trano.

Ny fahaleovan-tenan'i RoandaHanova

Ny fiovam-penitra mahery vaika hotoHanova

Taorian’ny fahafatesan’ny mpanjaka Mutara izay maty tsy nisy mpandova, i Kigeli V mpandimby azy, izay tsy tian’ny Hoto nefa napetraky ny mpanolo-tsain’ilay mpanjaka maty, dia nampihatra pôlitika hentitra tamin’ny fiarovana ny tombontsoan’ny Totsy. Lasa nanana endrika ara-pôlitika ireo fitakiana ara-piarahamonina sy ara-toekarena hatramin’ny namoahana ilay atao hoe Manifeste des Bahutu tamin’ny taona 1957, izay namporisihin’ny Parti du Mouvement de l’Emancipation Hutu (Parmehutu), ka nivadika ho fifanandrinan’ny samy ao amin’ny fianakaviam-ben’ny tera-tany. Nanohana ny maro an’isa hoto ny Fiangonana fa ny mpanjana-tany kosa namela ny fikomiana handroso ka nipoaka izany tamin’ny volana Novambra 1959 izay nampisy ra mandriaka teo amin’ny firenena. Ny Totsy, izay vitsy anisa, dia naringana sy nenjehin'ny Hoto ombieniobieny. Tamin’ny taona manaraka dia voatery nandao ny firenena ny mwami ary nanao toraka izany koa ny Totsy miisa mihoatra ny 200 000.

Ny nahazoan'i Roanda ny fahaleovan-tenaHanova

Tamin’ny volana Janoary 1961 dia nambara ny fitsanganan’ny Repoblika. Nahazo fadresena ny Parmehutu tamin’ireo fifidianana natao tamin’ny volana Septambra 1961. Tamin’ny 26 Ôktôbra 1961 dia voafidy ho filohan’ny Repoblika roandey i Grégoire Kayibanda.

Noho ny fihizingizinan’ny Conseil de tutelle (“Filan-kevitry ny fiahiana”) ao amin’ny Firenena Mikambana dia nanambara ny fahaleovan-tenan’i Roanda tamin’ny 01 Jolay 1962 i Belzika. Lany indroa ho filoham-pirenena i Grégoire Kayibanda, tamin’ny taona 1965 sy 1969. Tamin’ny taona 1963 dia nisy ny fanonganam-panjakana tsy nahomby nataon’ireo mpitsoa-ponenana totsy izay niteraka fandripahana mifanesy ny Totsy. Niverina indray ny herisetra tamin’ny taona 1966 tao amin’ny sekoly sy ny oniversite, noho ny fidirana an-keriny nataon’ny Totsy vitsivitsy nitondra fitaovam-piadiana tao amin’ny sisin-tany ao atsimo. Farany, rehefa nipoaka koa ny tsy filaminana tao Borondy, izay nanjakan’ny miaramila totsy, sady nisy koa Hoto izay nitady fialokalofana tany Roanda, dia nisy indray ny herisetra nifanesy nozakain’ny Totsy.

Ny fitondran'i Juvenal HabyarimanaHanova

Fananganana fitondrana tsy ahitana afa-tsy antoko tokanaHanova

 
Juvénal Habyarimana (1980)

Tamin’ny volana Jolay 1973 dia naongan’ny jeneraly Juvénal Habyarimana, avy amin’ny Hoto any avaratra, ny filoham-pirenena Kayibanda. Tsy nisy Totsy tamin’ireo ben’ny tanàna (bourgmestres) miisa 143 manerana an’i Roanda, tsy nisy Totsy koa teo amin’ny fitarihana ny prefektiora. Tamin’ny taona 1975 dia nanorina ny antoko pôlitikany ny filoham-pirenena Habyarimana, dia ny Mouvement Révolutionnaire National pour le Développement (MRND) ka nisy ny fandaniana lalàmpanorenana vaovao tamin’ny taona 1978 izay nanamafisana ny tsy fanekena afa-tsy antoko tokana. Lany tsy nisy mpanohitra i Habyarimana tamin’ny taona 1983 sy 1988.

Ny fikomiana totsyHanova

Tamin’ny taona 1990 dia nandefa tafika tany Roanda i Belzika sy i Frantsa ary firenena maro avy ao Afrika Afovoany mba hanoherana ny fanonganam-panjakana avy ao Oganda izay nokononkononin’ireo Totsy mpitsoa-ponenana. Nivondrona tao amin’ny Front Patriotique Rwandais (FPR) izy ireo izay notohanan’ny Hoto mpandanjalanja nanohitra ny fitondrana. Noteren’ny mpanohitra sy ny fianakaviambe iraisam-pirenena ny filoha Habyarimana ka nanaiky ny hametraka lalàmpanorenana vaovao tamin’ny taona 1991.

Nisy ny fifanarahana momba ny fizarana ny fahefana ara-pôlitika teo amin’ny MRND sy ny  FPR ary ireo antoko pôlitika mpanohitra izay nosoniavina tao Arusha any Tanzania tamin’ny volana Aogositra 1993. Tsy nahavita nanangana governemanta iraisana anefa ny piraiminisitra Faustin Twagiramungu (izay Hoto mpandanjalanja sady filohan’ny MDR), tamin’izany koa dia nanafika ny tapany avaratr’i Roanda ny FPR ka nahafaty Hoto ana hetsiny maro.

Ilay famongoran-taranaka tao RoandaHanova

Fahatanterahan'ilay famogoran-taranaka nahazo ny TotsyHanova

 
Nyamata Memorial Site. Nyamata, Rwanda.

Tamin’ny 6 Avrily 1994 dia nisy nitifitra ny fiaramanidina nitondra ny filohan’i Roanda sy ny an’i Borondy, izay samy Hoto, tamin’ny fotoana niomanan’io fiaramanidina io hipetraka eo amin’ny seranam-piaramanidina tao Kigali. Izany dia niteraka herisetra mahery vaika: ireo milisy hoto ao amin’ny Interahamwe, izay noforonin’ny fitondrana, sy ny ampahany amin’ny andian-tafi-panjakana atao hoe FAR (Forces armées rwandaises) dia nampihorohoro sy namono olona manerana an’i Roanda. Nahafaty olona teo anelanelan’ny 500 000 sy 1 000 000 eo ny fandringanana ka isan’izany koa ny Hoto mpandanjalanja. Izany fandripahana izany dia nitranga malalaka tsy nisy fandraisana andraikitry ny Firenena Mikambana na ny firenena tandrefana (izay nanana solon-tena tao Roanda). Tao tokoa mantsy ny Mission des Nations unies d’assistance au Rwanda (Minuar) sy ny solontenan’i Frantsa ary ny an’i Belzika.

Fidiran'ny FPR an-tsehatraHanova

Tamin’ny 23 Jona 1994 dia nandefa ny Opération Turquoise i Frantsa, izay fidirana an-tsehatra ara-tafika sy ara-piahiana ny maha olona nahazo alalana tamin’ny Firenena Mikambana. Napetraka ny faritra azo antoka lavitry ny ady tao amin’ny faritra atsimo-andrefan’i Roanda. Nisy ihany ny ezaka fanelanelanana hampitsaharana ny ady nefa tsy nahomby izany ka lasa ny FRP, izay notohanan’i Oganda, no nandresy tamin’ny ady. Taorian’ny fahazoan’ny FPR an’i Kigali tamin’ny 14 Jolay 1994 dia nisitaka tao amin’ilay faritra narovana tsy misy ady ny tafika roandey. Hoto miisa 2 000 000 any ho any no nandositra an’i Roanda ka nila fialofana tany Tanzania sy tany Zaira.

Taorian'ny famongoran-taranaka tao RoandaHanova

Ny fampihavanam-pirenena taorian'ny fifandringananaHanova

Tamin’ny 19 Jolay 1990 tao Kigali, ny FRP dia nanangana governemanta izay nampanarahina ny toromariky ny fifanarahana nosoniavina tao Arusha. Noho ny maha tompon’andraikitra ny MRND tamin’ny fandripahana dia tsy nampandraisina anjara tamin’izany governemanta izany. Ilay fitondrana notarihin’i Pasteur Bizimungu (izay Hoto niaraka tamin’ny FRP tamin’ny taona 1990) dia niavaka noho ny miaramila totsy maro an’isa ao anatiny. Nitsikera ny fibiriokan’ny fitondrana i Seth Sendashonga, minisitry ny Atitany, ka nesorina tamin’ny toerany sady nisy namono tao Nairobi (any Kenia) tamin’ny taona 1998. Ny Ligue rwandaise des droits de l’homme ("Fivondronana roandey momba ny zon’olombelona") sy ny fikambanana iraisam-pirenena maro dia nanameloka ny fanagadrana tsy amin’antony mazava sy ny tsy fisian’ny fifampitokisana izay nanjaka tao Roanda.          

Ny nanjo ireo mpitsoa-ponenana hotoHanova

Ireo manam-pahefana ao Kigali dia niharan’ny fanerena avy amin’ny fianakaviambe iraisam-pirenena mba hanamora ny fodian’ireo mpitsoa-ponenana. Nanohitra izany ny fitondrana nanapa-kevitra tamin’ny faran’ny volana Avrily 1995 ny amin’ny tokony hanesorana ireo olona ao amin’ny toby natokana ho an’ny nifindra toerana tao amin’ny faritra narovana amin’ny ady. Anjatony maro ny olona novonoin’ny tafika totsy tao amin’ny tobin’i Kibeho. Tamin’ny 9 Jona 1995 dia nanery ny Conseil de sécurité ("Filan-kevi-pilaminana") ao amin’ny Firenena Mikambana ny fitondran’i Kigali mba hampihena ny fe-potoam-piasan’ny miaramila ao amin’ny Minuar sy hanakely ny isan’izy ireo.

Teo an-danin’izany, tao amin’ny tobin’ny mpitsoa-ponenana tao amin’ny Repoblika Demôkratikan'i Kôngô (Zaira taloha), niomana hanao valifaty ny tompon’andraikitry ny fandripahana nialokaloka tany. Tamin’ny taona 1997, ny fanampiana nomen’i Oganda sy i Roanda ho an’ny andian-tafik’i Laurent-Désiré Kabila dia nahatonga ny mpitsoa-ponenana hoto roandey miisa manodidina ny 400 000 handositra any anaty alan’ny Repoblika Demôkratikan'i Kôngô. Nisy andia-mpitsoa-ponenana vitsivitsy izay afaka nody any Roanda nefa niharan’ny fandripahana nataon’ny Totsy ny ankamaroan’izy ireo. Tamin’ny volana Jona 1998 dia niampanga ny tafika roandey sy ny andia-miaramila notarihin’i Laurent-Désiré Kabila ho nanao fandringanana tamin’ny taona 1997 sy 1998, izay sokajina ho asa famongoran-taranaka, ny Firenena Mikambana.  

Ny fitsarana ireo mpandray anjara tamin’ny fandringananaHanova

Tamin’ny Novambra 1994, ny Conseil de sécurité ("Filan-kevi-pilaminana") ao amin’ny Firenena Mikambana dia nanangana ny Tribunal pénal international pour le Rwanda (TPIR) ("Fitsarana heloka bevava iraisam-pirenena ho an’i Roanda") tao Arusha any Tanzania mba  hahafahana mitsara ireo tompon’antoka tamin’ny fandringanana. Tamin’ny volana Aogositra 1998 dia namoaka ny didim-pitsarana manameloka ny piraiminisitra Jean Kambanda ny TPIR. Ela fiasa sy tsy ampy ho enti-manana ny TPIR, nefa mbola nizaka ny tsy fisian’ny fiaraha-miasa teo amin’ny fitondram-panjakana tao Roanda izay nanohitra ny fanenjehana ireo mpikambana ao amin’ny fitondram-panjakana vaovao.

Nisahana io raharaha io ihany koa ny fitsarana roandey afaka mitsara ireo vorohirohy tamin’ny fandripahana izay miisa 100 000 any ho any. Mba hanafainganana ny fitsarana dia nampiana ny fitsarana tsotra, nanomboka tamin’ny taona 2002, tamin’ny alalan’ny fitsarana sahanin’ny fokonolona (atao hoe gacaca). Izany fitsarana ara-pomban-drazana izany, izay mifototra amin’ny fieken-keloka ampahibemaso dia nanamora ny fampihavanam-pirenena. Afaka nitsara ny raharahan’ireo mpikambana tao amin’ny Armée patriotique rwandaise (APR) ny fitsarana tao Kigali; ity tafika ity dia an’ny mpikomy totsy teo aloha.

Tohin'ny tantara tamin'i Paul KagameHanova

Ny fanjakazakan'ny FRP notarihin'i Paul KagameHanova

Nihabetsaka hatrany ny fanoherana ny fitondrana noho ny fiezahany hanatanteraka ny fampihavanam-pirenena sy ny fizarana ara-demôkrasia ny fahefana ara-pôlitika. Noho izany dia ny ampahany amin’ireo Hoto mpandanjalanja, izay nampiasainy ho antoka tamin’ny fakana ny fahefana tamin’ny taona 1994, no novelezin’ny fitondrana. Nametra-pialana ireo nitazona andraikitra tao amin’ny fitondrana ary nisy namono antsokosoko ny sasany. Tamin’ny volana Marsa 2000 dia nametra-pialana ny filoham-pirenena Pasteur Bizimungu. Nanomezany tsiny ireo Totsy tao amin’ny fitondrana, indrindra ireo nialokaloka tany Oganda, ny fanadihadiana izay nikendrena ireo tompon’andraikitra hoto teo amin’ny fitondrana hametra-pialana.

Lasa filoham-pirenena i Paul KagameHanova

Tamin’ny volana Avrily 2000 dia notendrena handimby an’i Pasteur Bizimungu i Paul Kagame, izay filoha lefitra sady minisitry ny Fiarovana. Ny fotoana nanaovana izany fanendrena izany dia nifanandrify tamin’ny nanambaràna ampahibemaso ny tatitry ny  mpanadihady tao amin’ny TPIR, izay nilaza ny maha voasaringotra ny jeneraly Paul Kagame tamin’ny fampidarabohana ilay fiaramanidina nitondra ireo filoham-pirenena roa (roandey sy ogandey) tamin’ny volana Avrily 1994.

Ny tafika roandey tany amin'ny Repoblika Demôkratikan'i KôngôHanova

Tamin’ny taona 1998 dia nandefa andian-tafika tany amin’ny faritra atsinanan’ny Repoblika Demôkratikan'i Kôngô (Zaira taloha) i Roanda mba "hitandroana ny filaminana" izay korontanin’ireo Hoto henjam-pihetsika mialokaloka any. Etsy an-daniny dia tao koa i Oganda sy i Borondy izay nanohana ny fikomiana nataon’ny Rassemblement congolais pour la démocratie (RCD/Goma) nanoherany ny fitondran’ny filoham-pirenena Laurent-Désiré Kabila. Na dia izany aza dia nisy ny fifanandrinana nandatsahan-dra tao Kisangani teo amin'ny tafika roandey sy ny tafika ogandey izay niteraka disadisa teo anelanelan’ny taona 1999 sy 2000. Nifampiraharaha mivantana tamin’i Kabila ny mpitondrana tao Oganda hisitahan’ny tafika ogandey. I Borondy sy i Roanda no firenena sisa. Maty i Laurent-Désiré Kabila tamin’ny taona 2000 ka nandimby azy ny zanany Joseph Kabila.

Rehefa vita sonia ny fifanarahana momba ny fandriam-pahalemana teo amin’i Roanda sy i Oganda tamin’ny taona 2001 dia nanao sonia fifanarahana tamin’i Repoblika Demôkratikan'i Kôngô i Roanda tamin’ny volana Jolay 2002 ka ny tafika kôngôley dia hanangonana sy hanaisotra ny fitaovam-piadiana teo am-pelan-tanan’ny milisy henjam-pihetsika hoto, fa i Roanda kosa hanao izay hampodiany ny tafika nalefany.

Ny fizorana mankany amin'ny demôkrasiaHanova

Taorian’ny nandaniana amin’ny fitsapan-kevi-bahoaka ny lalàmpanorenana vaovao tamin’ny taona 2003 dia nisy ny fifidianana filoham-pirenena tamin’ny 25 Aogositra 2003 izay nahalany an’i Paul Kagame tamin’ny 95 %n’ny vato manan-kery. Tamin’ny fifidianana solombavam-bahoaka tamin’ny volana Ôktôbra 2003 dia nisy ny fifarimbonan’ny antoko maro tao amin’ny FPR notarihin’i Paul Kagame izay nahita fahombiazana ka nahazo ny 73,78 %n’ny vato. Nandritra izany fifidianana izany dia nosakanana tsy hilatsaka na nesorina avy hatrany ireo antoko lehibe mpanohitra na mpilatsaka hofidina mpanohitra. Nisy antoko pôlitika roa izay nahazo mihoatra ny 5 % ka afaka nahazo toerana tao amin’ny Antenimiera, tsy iza izany fa ny Parti social-démocrate (PSD) sy ny Parti libéral (PL). Araka ny iraka fanaraha-maso nampanaovin’ny Vondrona Eorôpeana dia nahitana tsy fanarahan-dalàna sy hosoka ihany izany fifidianana izany, toy ny fisakantsakanana ny mpanohitra, ny fampitahorana, ny fanagadrana, sns. Tamin’ny taona 2010 dia lany ho filoham-pirenena indray i Paul Kagame.

Tamin’ny volana Ôktôbra 2015 dia nampanaovin’i Paul Kagame latsabato ny Antenimieram-pirenena momba ny fanitsiana ny lalàmpanorenana izay lany tamin’ny fitsapan-kevi-bahoaka. Izany fanitsiana izany dia nahafahany misahana ny maha filoham-pirenena mihoatra ny indroa. Lany indray tokoa izy tamin’ny taona 2017. Mandroso ny toekaren’i Roanda tamin’ny fitondran’i Paul Kagame nefa takalon’izany ny famerana ny fahalalahan’ny asa fanaovan-gazety sy ny famoretana mahazo ny mpanohitra.

Jereo koaHanova

Ireo filoham-pirenena roandey:

 
Toerana misy an'i Roanda ao Afrika