Antandroy

Ny Antandroy na Tandroy na Ntandroy dia vondrom-poko ao amin' ny faritra atsimo indrindra eto Madagasikara, monina eo anelanelan' ny ony Menarandra ao andrefana sy Mandrare ao atsinanana ary ny havoana Vohimainty ao avaratra. Any amin' ny Faritra Androy no misy azy. Ireto ny tanàna lehibe any: Ambovombe sy Beloha ary Tsihombe. Tanàna antandroy koa i Bekily.

Antandroy manao ny dihy nentim-paharazana
Antandroy manao ny dihy nentim-paharazana

Tamin' ny taonjato faha-17 dia vondrona roa nofehezin' ny tarana-mpanjaka Zafimanara ny Tandroy ka hatramin' ny tondra-drano no nahatonga ny fanjakana ho rava tamin' ny taona 1790. Niaro sy nampitoka-monina ny mponina ny Tandroy, ka niaro azy ireo tsy ho resin’ ny Fanjakan’ Imerina tamin’ ny taonjato faha-19; tatỳ aoriana, ny mpanjanaka frantsay koa dia niady mafy mba hampihatra ny heriny tamin' ity vahoaka ity. Hatramin' ny nahazoana ny fahaleovantena dia niharan' ny fitsarana an-tendrony sy ny fanilikilihana ara-toekarena ny Tandroy, ka nahatonga ny fifindra-monina niely patrana sy ny fanambadiany amin' ny foko hafa, ary nitarika azy ireo handray anjara lehibe amin' ny hetsi-panoherana izay nahatonga ny fiafaran' ny fitondran' ny filoha Philibert Tsiranana tamin'ny 1972.

Tamin' ny taona 2013 dia niisa any amin' ny 600 000 any ho any ny Antandroy[1]; izy ireo vondrom-poko fahadimy raha ny habetsahana no heverina[2]. Mpiompy omby mifindrafindra toerana ny Antandroy, ompiany koa ny osy aman' ondry.

Avy amin' ny anaran' ny zavamaniry atao hoe roy ny anaran' io foko io.

Malaza izy ireo noho ny fahaizany fanandroana sy ny ody, ary manao firavaka volafotsy tsara tarehy sy tombokavatsa.

Na dia manana kolontsaina iraisana amin' ny foko hafa eto Madagasikara aza ny Tandroy, toy ny fanajana ny razana, ny fiteny iraisana ary ny fombafombam-pandevenana sarotra, dia misy fomba fanao mampiavaka azy ireo. Malaza manokana izy ireo amin' ny dihy, ny akanjo vita amin' ny landihazo, ny fasana voaravaka tsara, ary ny fampiasana tsy manam-paharoa ny hazo fisaka amin' ny fananganana ny tranony. Tsy mitovy amin' ny ankamaroan' ny foko malagasy ihany koa, fa miantehitra bebe kokoa amin' ny vodin-javamaniry fihinana, ny oviala (Dioscorea villosa), ampemby (Sorghum) ary ireo voly hafa izay tsy dia miankina amin' ny rano raha mitaha amin' ny vary any amin' ny faritra hafa eto amin' ny Nosy. Ny fiompiana omby no tena asa fivelomana lehibe indrindra ataon' ny Tandroy, ary ny fasan' izy ireo dia voaravaka karandohan' omby maro be ho famantarana ny fananan-karen' ilay maty.

Ny maha izy azy ny AntandroyHanova

Ny anarana hoe Tandroy dia midika hoe "vahoakan' ny roy", "vahoakan' ny tsilo" izay ilazana ny kirihitr' ala be tsilo misy zavamaniry tsy fahita firy mampiavaka ny faritra atsimo-andrefan' i Madagasikara. Ny tanindrazan' ny Tandroy no mandrafitra ny Faritra Androy, izay eo anelanelan' Amboasary sy Beloha ary eo anelanelan' ny ranomasina sy Bekily; manodidina an' Ambovombe no tena betsaka mponina. Mazàna izy ireo no manana toetr' endrika afrika tatsinanana matanjaka kokoa noho ny endrika aostrôneziana. Mitantara ny Tandroy fa misy amin' ny razambeny ny avy amin' ny foko sakalava.

Manodidina ny 600 000 ny Tandroy tamin' ny taona 2013. Izy ireo no vondrom-poko fahadimy lehibe indrindra eto amin' ny Nosy.

Ireto ny foko ao amin' ny vondrom-poko antandroy: ny Ambonitaka, ny Amparehesa, ny Analave, ny Analavondrove, ny Anjeka, ny Antambaly, ny Antambanditsy, ny Antambaro, ny Antemokafo, ny Antesomangy, ny Antezaha, ny Esila, ny Mahatomotsy, ny Maroaloka, ny Renivave, ny Sahivohitse, ny Tamboroho, ny Tsienimbalala, ny Tsimanata, ny Zafindramalo, ny Zafindramanary, ny Zafindravalo, ny Zafindravoay ary ny Zafitsifaly[3].

Ny faritra onenan' ny AntandroyHanova

Eo anelanelan' ny ony Menarandra ao andrefana sy Mandrare ao atsinanana ary ny havoana Vohimainty ao avaratra. Any amin' ny Faritra Androy no misy azy.

Ireo tanàna lehibeHanova

Tanàna any amin' ny faritra Androy ao amin' ny faritanin' i Toliara Ambovombe. Izy no tanàna ahitana Antandroy betsaka indrindra sady renivohitry ny faritra Androy. Tamin' ny taona 2014 dia nisy mponina 126 321 ny tao Ambovombe.

I Tsihombe dia kaominina malagasy izay nisy mponina miisa 25 058 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Izy no renivohitry ny distrikan' i Tsihombe. Amoron' ny renirano Manambovo sady miorina 30 km avaratry ny Tanjona Vohimena (Cap Sainte Marie) izay tendron' i Madagasikara farany atsimo izy. I Tsihombe no tanàna ao amin' ny faritra Androy ahitana môske sy mpitondra fivavahana silamo (Imam).

Kaominina malagasy i Beloha, izay nisy mponina miisa 25 000 araka ny faminavinana natao tamin' ny taona 2000. Izy no renivohitry ny distrikan' i Beloha.

I Bekily dia kaominina malagasy ao amin' ny distrikan' i Bekily.

Ireo renirano ao AndroyHanova

I Menarandra dia renirano ao mivarina any Ranomasimbe Indiana. Mahatratra 250 km eo ho eo ny halavany. Tsy misy renirano mivarina ao avy amin’ ireo tendrombohitra any atsinanana ipoirany ka izany no mahatonga azy ho vitsy rano, afa-tsy amin' ny fotoan' ny oram-be. Amin' ny main-tany dia lasa korian-drano kely ambony vato i Menerandra ary milevina any anaty fasika izany rano izany matetika.

Renirano any amin' ny faritra Androy i Manambovo, izay mandalo ny distrikan' i Tsiombe sy mivarina any amin' ny Ranomasimbe Indiana.

TantaraHanova

Faha mpanjakaHanova

Ny mponina ao amin' ny faritry ny Antandroy dia manana lovantsofina roa miavaka. Ny tantara am-bava momba ny foko karimbola monina any amin' ny tapany andrefan' ny faritry ny Antandroy dia tsy mitantara fifindrà-monina ao amin' ilay faritra, ka midika izany fa ny mponina ao dia teo foana hatramin' izay. Tamin' ny fiandohan' ny taonjato faha-18 dia resin' ny tarana-mpanjakan' i Menarandra an' ireo Mahafaly mifanila aminy ny tapany andrefana amin' ny faritry ny Antandroy.  Ao amin' ny faritra atsinanana amin' ny Antandroy, ny mponina tany am-boalohany ao amin' ny Mahandrovato (fokom-pianakaviana) dia nitombo tsikelikely vokatry ny fiavian' ny Antanosy sy Bara mpitsoa-ponenana. Tany am-piandohan' ny taonjato faha-18 dia nipoitra ny kônfederasiôna izay nampiray ireo rehetra monina eo anelanelan' ny renirano Menarandra sy Mandrare. Ny taranaky ny Zafimanara, zana-bondron' ny fokom-pianakaviana mahandrovato, no nitondra ity kônfederasiôna ity, izay nanome ny anarana hoe Antandroy ny faritra sy ny mponina ao aminy. Nihena ny fahefan' ny Zafimanara tamin' ny taona 1790 teo ho eo rehefa nisy tondra-drano lehibe sy fikorontanan' ny tontolo iainana ka nahatonga azy ireo nandositra nankany amin' ny lembalemban' i Manombo.

Faha fanjanahan-tany hatramin' izaoHanova

Nandritra ny fanjanahan' ny Frantsay an' i Madagasikara (1897-1960), ny Antandroy - miaraka amin' ny Mahafaly - dia noheverina ho ireo izay tsy nandray ny sivilizasiona indrindra amin' ny vondrom-poko rehetra eto amin' ny Nosy. Niely teo amin’ ny samy Malagasy izany fomba fijery izany, ka nametraka fomba fijery izay nanao ny Antandroy ho olon-dia mitafy tapany.

Ny fanonganana an' i Tsiranana sy ny fiafaran' ny Repoblika voalohany tamin' ny taona 1972 dia niainga tamin' ny fihetsiketsehana mitam-piadiana nataon' ny tantsaha antandroy tany Toliara manohitra ny kolikoly amin' ny famorian-ketra.

FiarahamoninaHanova

Ny Tandroy dia vondrom-poko mpifindrafindra monina, any amin' ny faritra maina atsimon' ny Nosy antsoina hoe Androy. Ny hasarotan' ny tontolo iainan' izy ireo no tena nampitoka-monina sy niaro azy ireo amin' ny fanafihan' ny foko malagasy hafa; niady mafy hifehy ny Antandroy koa ny Frantsay nandritra ny fanjanahantany. Taorian' ny nahazoana ny fahaleovantenam-pirenena tamin' i Frantsa tamin' ny taona 1960, ny Tandroy (sy ny Merina koa) no lasa mpanao fifanambadian' ny samy hafa foko, indrindra tamin' ny fifindrà-monina matetika nataon' ny lehilahy tandroy mba hitady ravinahitra.

FianakavianaHanova

Ny fianakaviana antandroy dia entin-dray ary ambany fahefan' ny lehilahy ny vehivavy ao amin' ny fianakaviany. Ny famorana dia fombafomba lehibe ho an' ny lehilahy antandroy, ary amin' ny foko tandroy sasany dia atifitra amin' ny basy ny tsotsoka amin' ny fotoana fankalazana.

Finoana sy fivavahanaHanova

Fivavahan-drazanaHanova

Ny Antandroy dia mitovy amin' ny Malagasy amin' ny finoana andriamanitra mpamorona (Zañahare) sy ny fiainana aorian' ny fahafatesana ary ny herin' ny razana, izay inoany fa mandray anjara amin' ny raharahan' ny velona ka tsy maintsy hajaina. Fanampin' izany, ny kokolampo dia inoana fa afaka mitondra ny tsara na ny ratsy amin' ny zava-mitranga eo amin' ny fiainan' ny Antandroy. Ny fisian' ny mpisikidy sy ny mpisoro dia mahazatra amin' ny fiarahamonina antandroy ary manana fahefana sy hajaina eo amin' ny fiarahamonina nentim-paharazana izy ireo.

Ny Antandroy dia miombona amin' ny razambeny ary azon' ny razana itoerana amin' ny alalan' ny atao hoe bilo. Matetika dia matahotra voay ny Antandroy, ary ny foko Zafindravoay dia mihevitra fa taranaka avy amin' ny fanambadian' ny vehivavy tandroy sy ny voay.

KristianismaHanova

Nanomboka tamin’ ny faramparan’ ny taonjato faha-19 no nampidirana ny kristianisma tany amin’ ny faritra atsimon’ i Madagasikara, izay misiônera loterana no tena betsaka; io no endrika mibahan-toerana amin' ny kristianisma eo anivon' ny Antandroy, na dia mbola mifikitra amin' ny finoana nentim-paharazana aza ny ankamaroany.

KolontsainaHanova

SakafoHanova

Vitsy kokoa noho ny an' ny Malagasy ankapobeny ny vary lanin' ny Tandroy vokatry ny hain-tany tafahoatra ao amin' ny faritanin’ i Toliara. Aleon' izy ireo mivelona amin' ny sakafo nentim-paharazana toy ny katsaka, ny vomanga (na bageda), mangahazo (na balahazo), ny rononon' omby ary ny habobo. Ny sakafo hafa dia ny oviala (Dioscorea villosa), ny saonjo, ary ny ampemby, izay ahandroina amin' ny rano ary aroso miaraka amin' ny ronono na amin' ny voanjo nototoina indraindray.

Trano fonenanaHanova

Ny ankamaroan' ny trano fonenana eto Madagasikara dia vita amin' ny akora azo amin' ny zavamaniry mora levona, ny Tandroy dia iray amin' ireo vondrom-poko vitsy mampiasa hazo fisaka hanamboarana ny tranony. Efa-joro (fa tsy mahitsizoro, tsy toy ny any an-toeran-kafa eto amin' ny Nosy) ny tranon' ny Tandroy nentim-paharazana, izay misy tongony iva, tafo marani-tampona vita amin' ny hazo fisaka mitsangana mipetaka amin' ny rafitra hazo. Tsy misy varavarankely ireo trano ireo, ary misy varavaran-kazo telo: natao fidiran' ny vehivavy ny varavarana anoloana, ny varavarana ao ivohon' ny trano ho an' ny ankizy, ary ny varavarana fahatelo dia ampiasain' ny lehilahy. Matetika fefy raketa no manodidina ny tranon' ny Antandroy, na amin' ny zavamaniry misy tsilo atao hoe fantiolotsy - Didiereaceae - Alluaudia procera, avy amin' ny manodidina.

FitafianaHanova

Satria mafana ny faritra atsimo misy ny Antandroy, ny akanjon' ny Tandroy dia matetika no izay farany kely indrindra. Ny akanjo nentim-paharazana dia vita amin' ny landihazo nofolesina amin' ny tanana sy notenomina mba ho lasa lamba firakofana sy salaka. Mitohy hatrany ny fanenomana ataon' ny vehivavy, izay mampiasa ampela hazo ahodinkodina amin' ny feny mba hanodinana ny landihazo ho kofehy fanenomana. Alohan' ny handomana ny kofehy (fole) anaty tsora mba hahamafimafy azy dia antsoina hoe fole velo, izay inoana fa misy hasiny, ilay kofehy. Noho izany antony izany, ny fole velo dia ampiasaina amin' ny fombafomba antandroy maro toy ny famorana, ary afatotry ny ombiasa (mbiasa) amin' ny hatotanan' ny olona mba ho fiarovana. Ny landy koa indraindray dia ampiasaina hanaovana akanjo.

FadyHanova

Manaja karazana fady maro napetraky ny razana ny Antandroy. Voarara tsy hitery rononon' omby ny vehivavy antandroy. Fady iraisan' ny Antandroy ny famonoana sy fihinanana sokatra, ary ny mpanjaka antandroy manokana dia voarara tsy hijery sokatra.  Fady koa ny manonona ny anaran' ny mpanjaka efa maty.

Fomba fandevenanaHanova

Rehefa maty ny Tandroy, dia nikarakara lanonam-pandevenana ny mpianakavy. Vonoina ny omby ary omena ny vahoaka ny henany. Rehefa avy nandry tsy anaty vata nandritra ny andro maromaro ny faty, dia apetraka ao anaty vatam-paty, ary misy omby maromaro vonoina indray. Ity lanonana ity dia mety hanana endrika firavoravoana, ary eo amin' ny Tandroy sasany, dia alaina ny vatam-paty ka enti-mihazakazaka any an-dranomasina. Aorian' izany dia apetraka am-pasana ny vatam-paty ho an' ny loham-pianakaviana sy ny fianakaviany akaiky. Tahaka ny Mahafaly mpifanolo-bodirindrina aminy, ny fasan' ny Tandroy dia antsoina hoe fanesy. Izany fasana izany dia lehibe sy mahitsizoro - arakaraka ny fananan-karen' ny olona milevina ao mantsy ny halehiben' ny fasana - izay voaravaka sary hosodoko mirenty. Anatsatohana vato lava ny lafiny tsirairay mba hanehoana ny lahy sy ny vavy; tato anatin' ny taona vitsivitsy dia matetika tilikambo no aorina ho solon' ireo vato ireo. Atsatoka eo ambonin' ny fasana ny karandohan' ny omby novonoina amin' ny fandevenana mba hanehoana ny haren' ny maty.

Mety miandry volana maromaro ny famindrana ny vatam-paty any amin' ny fasana mandritra ny fanamboara ny fasana. Mandritra io fotoana fanamboaram-pasana io dia misy lanonana fisaonana roa andro hafa; misy indray ny famonoana omby sy ny fitomaniana amin' ny fotoana ametrahana ny vatam-paty ao am-pasana. Rehefa voapetraka ny vatam-paty, dia fenoina vato ny fasana. Levonina amin' ny afo avy eo ny tranon' ny maty mba hamitana ny fombafomba fandevenana. Tsy hiverina hitsidika ny fasana ny fianakaviana sy ny mpiara-monina.

Dihy sy mozikaHanova

 
Antandroy mitendry lokanga ao amin' ny tarika Vilon' Androy

Ny zavamaneno misy tadiny dia fahita any amin' ny Tandroy. Manamboatra marovany avy amin' ny hazo kesika izy ireo, ka ny tadin-kisatry ny bisikileta no atao tadiny. Mandolina sy gitara no anarana ilazan' ny Antandroy ny zavamaneno misy tadiny, izay mitovitovy amin' ny kabosy, fa misy tady nylon fatao tadim-pintana sy tsivalan-tahony miisa dimy na fito, azo hetsehina mba hanamora ny fanovana ny haavom-peon' ny tadin' ilay zavamaneno. Zava-maneno malaza amin' ny Tandroy ny lokanga izay misy vatany manamafy feo vita amin' ny voatavo mafy hoditra ary lalaovina amin' ny tsipìka, mitovy amin' ny jejy voatavo fitendrin' ny any avaratra, fa ny vatany mpanamafy feo dia voasokitra mitovy amin' ny lonkanga vazaha telo tady. Ny mozika am-bava dia manasongadina mozika maro zarafeo. Ny dihy nentim-paharazana antandroy dia atao miaraka amin' ny lefona ary ampiarahina amin' ny antsa andrenesana sioka sy sodina.

Tranombakoka ao BerentyHanova

Misy tranombakoka natokana ho an' ny kolontsaina sy tantara antandroy ny ao amin' ny Réserve de Berenty, ao amin' ny tanànan' i Berenty ao amin' ny distrikan' Amboasary Atsimo, izay tranombakoka ara-poko tsara indrindra eto Madagasikara, mampiranty sary sy mampiseho ny zavakanto sy ny asa tanana nentim-paharazana.

FitenyHanova

Ny Tandroy dia miteny fitenim-paritra amin' ny fiteny malagasy, izay sampana amin' ny vondrom-piteny malaiô-pôlineziana avy amin' ny fiteny baritô any atsimon' i Bôrneô.

ToekarenaHanova

FiompianaHanova

Ny fiompiana omby no tena asa ataon' ny Antandroy.

FambolenaHanova

Mamboly mangahazo, ampemby, vary ary katsaka ihany koa izy ireo.

Asa fivelomana hafaHanova

Vokatra any amin' ny faritra misy ny Antandroy koa ny tantely. Raha ny tantara dia nalaza ho mpanefy vy ny Tandroy. Nalaza tamin' ny andro talohan' ny fanjanahan-tany frantsay ny fahaizany manamboatra basy simba. Ankehitriny dia lehilahy antandroy maro no mandeha any amin' ny faritra manodidina mba hitady karama.

 
Sarin-tany maneho ny faritra misy ny vondrom-poko eto Madagasikara.

Jereo koaHanova

Ny foko eto Madagasikara

Ny vahoaka hafa eto Madagasikara

Samihafa

Boky azo anovozan-kevitraHanova

  • Benjamin Valverde et Thomas Honoré, Madagascar : Antandroy, mystère d'un peuple, Carambole Ed., Madagascar, 2004, 116 p. (ISBN 2-9515764-5-5)
  • Campbell, Gwyn (2012). David Griffiths and the Missionary "History of Madagascar". Leiden, The Netherlands: Brill. ISBN 978-90-04-19518-9.
  • Condra, Jill (2013). Encyclopedia of National Dress: Traditional Clothing Around the World. Los Angeles: ABC Clio. ISBN 978-0-313-37637-5.
  • Diagram Group (2013). Encyclopedia of African Peoples. San Francisco, CA: Routledge. ISBN 9781135963415.
  • Emoff, Ron (2008). "Music of Madagascar: An Overview". In Koskoff, Ellen (ed.). The Concise Garland Encyclopedia of World Music. New York: Routledge. pp. 123–129. ISBN 9780415972932.
  • Fage, J.D.; Crowder, M.; Oliver, R.A. (1984). The Cambridge History of Africa. Cambridge, MS: Cambridge University Press. ISBN 9780521224093.
  • Gennep, A.V. (1904). Tabou et Totémisme à Madagascar. Paris: Ernest Leroux. ISBN 9785878397216.
  • Georges Heurtebize, Mariage et deuil dans l'extrême-sud de Madagascar, L'Harmattan, impr. 1998, 302 p. (ISBN 2-7384-6343-6)
  • Georges Heurtebize, Quelques aspects de la vie dans l'Androy (extrême-sud de Madagascar), Musée d'art et d'archéologie de l'Université de Madagascar, Tananarive, 1986, 351 p.
  • Michael Parker Pearson (et al.), "The Early Antandroy Kingdom: excavations and survey in Androy 1995", in Nyame akuma (Edmonton), no 45, juin 1996, p. 60-64
  • Ogot, Bethwell (1999). Africa from the Sixteenth to the Eighteenth Century. Paris: UNESCO. ISBN 978-0-85255-095-3.
  • Olson, James (1996). The Peoples of Africa: An Ethnohistorical Dictionary. Westport CT: Greenwood Publishing. ISBN 978-0-313-27918-8.
  • Raison-Jourde, Françoise; Randrianja, Solofo (2002). La nation malgache au défi de l'ethnicité. Paris: Karthala. ISBN 978-2-84586-304-0.
  • Raymond Decary, "L'industrie chez les Antandroy de Madagascar", in Revue d'ethnographie et des traditions populaires (Paris), 7 (25), 1925, p. 38-52
  • Victor Randrianary, Les jeux vocaux galeha des enfants Antandroy de Madagascar, Université de Paris-Nanterre, 2002, 321 p. (thèse)
  • Vincent Hickman, Les Antandroy du sud de Madagascar : approche d'une société à travers sa musique, Université de La réunion, 1999, 127 p. (Mémoire de Maîtrise)
  • Vololomihafy Mollion-Rafalimanana, Fenoaivo : habitat traditionnel et gestion de l'espace chez les Andriamañary, (extrême-sud de Madagascar), Université de La Réunion, 1998, 102 p. (Mémoire de Maîtrise)
  • Xavier Grossin, Le culte de possession tromba dans l'Androy : étude de son importation, sa pratique et sa perception dans les Tandroy, Université de La Réunion : 2000, 119 p. (Mémoire de Maîtrise)

Loharano sy fanamarihanaHanova

  1. Diagram Group (2013). Encyclopedia of African Peoples. San Francisco, CA: Routledge.
  2. Fage, J.D.; Crowder, M.; Oliver, R.A. (1984). The Cambridge History of Africa. Cambridge, MS: Cambridge University Press. p. 668.
  3. Randriamamonjy Frédéric, Tantaran' i Madagasikara isam-paritra, 2006, pp. 73-76.