Fiteny (heviny mivelatra)

Ny fiteny dia fomba fampitana ny fampahalalana. Ny hevitry ny hoe fiteny amin'ny fiteny malagasy dia "teny iombonan'ny vondron'olona iray", ny heviny hafa koa dia "zavatra azo tenenina" na "fomba na baiko atao fifandraisana". Ny heviny hodinihana ato dia ny heviny volaohany: "teny iombonan'ny vondron'olona iray".

Ny sora-pantsika (cunéiforme) dia anisan'ny fomba fanoratana voalohany indrindraha misy eto an-tany.

Ny fahafahana mampiasa fiteny dia nanomboka talohan'ny vanimpotoan'ny Tantara, tahaka ny vondrom-piteny nampiasain'ny olombelona nanomboka nanoratra.

Nandritra ny Andro Vaovao dia nihabetsaka ny isan'ny fiteny foronina. Ny fiteny foronina dia teny mbola tsy nisy taloha, fa noforonin'ny olona iray na maro; ny fiteny foronina dia ilaina sarahana amin'ny fitenim-pirenena; ny fiteny foronina malaza indrindra maneran-tany dia ny fiteny esperanto.

Ny fiteny dia heverina fa fomba fifandraisana an'ny olombelona manokana, na dia manana fomba fifandraisana sarotra azo aza ny biby, lazaina hoe fitenin'ny biby.

Ny hoe fiteny dia manana heviny maro. Ny fiseho hita indrindra dia ny fiteny tenenina toy ny fiteny anglisy na ny fiteny sinoa tenenina. Na dia izany aza dia misy koa ny fiteny soratana ary fomba hafa ifandraisana tsy mila feo toy ny fiteny moana (na baiko moana).

Fanasokajiana sy famondronana ny fitenyModifier

Fianakaviam-piteny sy vondrom-piteny ara-jeografiaModifier

Fianakaviam-pitenyModifier

Ny fianakaviam-piteny dia vondrom-piteny iray fototra izay nivoatra amin'ny alalan'ny fiampitany amin'ny taranaky ny mpiteny mifandimby avy amin'ny razam-piteny iraisana. Izany no atao hoe fihavanam-piteny ara-pitaranahana; tsy midika fihavanan'ny mpiteny an'ireo fiteny iray fianakaviana ireo anefa izany. Ny firesahana ny fianakaviam-piteny dia vokatry ny fampitahana ny fivoaran'ny fiteny amin'ny zavamanana aina, araka ny modelin'ny hazom-pirazanana. Ny fametrahana izany fihavanam-piteny izany dia sahanin'ny haifiteny ara-tantara.

Ny ankamaroan'ny fiteny eto amin'izao tontolo izao, na ny mbola misy mpiteny (fiteny velona) na ny efa tsy misy mpiteny intsony (fiteny maty), dia sokajina toy izany. Amin'ny fampitahana ny fianakaviam-piteny amin'ny hazo dia azo atao ny mampiasa ny teny hoe sampam-piteny hilazana ireo fizaràna hita ao amin'ny fianakaviam-piteny iray.

Ireto ny fiankaviam-piteny misy eto amin'izao tontolo izao:

Vondrom-piteny ara-jeografiaModifier

Ny fianakaviam-piteny izay tsy fantatra mazava ny fihavanany amin'ny dingana ambony kokoa dia atao hoe vondrom-piteny an'erana ara-jeografia (ny fiteny amerindiana indrindra no antsoina amin'izany). Ireo fiteny izay tsy azo hamarinina ny fihavanany amin'ny fiteny hafa rehatra dia atao hoe fiteny manirery.

Fiteny isaky ny kôntinentaModifier

Fiteny ao AfrikaModifier

Tombanana ho 2 000 any ho any ny fiteny ao Afrika, izay tenenin' ny olona miisa 1 000 tapitrisa any ho any, nefa ireo fiteny be mpampiasa dia vitsy sady maro amin' izy ireo no endri-piteny isam-paritra. Arakaraka ny fomba fiasan' ny manampahaizana no anisana ho 200 na 2 000 ireo fiteny ireo. Ny 50 eo ho eo ihany no misy mpiteny mihoatra 1 000 000 any ho any. Akoatry ny fitenin' ny mpanjana-tany (toy ny fiteny anglisy, ny fiteny frantsay, ny fiteny espaniôla, ny fiteny pôrtogey, sns) dia ny maro dia maro ireo fiteny afrikana izay voasokajy ho fianakaviam-piteny dimy: ny fiteny afrô-aziatika na hamitô-semitika, ny fiteny nilô-sahariana, ny fiteny nizerô-kôngôley, ny fiteny kôizana ary ny fiteny aostrôneziana.

Fiteny ao Amerika AtsimoModifier

Fiteny maro isan-karazany ny fiteny ao Amerika Atsimo, ka isan' izany ireo fiteny amerindiana ao Amerika Atsimo izay mahatrara 600 isa any ho any, voatsinjara ao amin' ny fianakaviam-piteny 118. ahitana fiteny miisa 32, ohatra, ny ao Bôlivia izay voantsinjara ao amin' ny fianakaviam-piteny 15, sady ahitana fiteny manirery miisa enina. Ahitana fiteny miisa 68 ny ao Kôlômbia izay mitsinjara amin' ny fianakaviam-piteny miisa 13, ka ny 10 dia fiteny manirery. Misy anefa ny fifangarihan' ny zava-misy eo amin' ireo fiteny lehibe (andina sy goarany) sy ireo fiteny madinika amazôniana. Tenenin' ny mponina ao koa ireo fiteny nampidirina tamin' ny vanimpotoan' ny fanjanahan-tany sy ny fiteny nentin' ny mpifindra monina ary ny fiteny kreôly niforona taty aoriana.

Fiteny ao Amerika Avaratra sy AfovoanyModifier

Ny ankamaroan' ny fiteny be mpiteny indrindra tenenin' ny mponina ao Amerika Avaratra sy Amerika Afovoany dia nampidirin' ireo mpanjana-tany eorôpeana. Niely ny fiteny amerindiana tany aloha, ankehitriny anefa dia voasolon' ny fiteny eorôpeana efatra lehibe, dia ny fiteny anglisy, ny fiteny espaniôla, ny fiteny frantsay ary ny fiteny neerlandey izy ireo. Manampy ireo ny fitenin' ny mpifindra monina, indrindra ny fiteny italiana, ny fiteny alemàna ary ny fiteny sinoa maro. Maro koa ireo fiteny kreôly izay niforona.

Fiteny ao AziaModifier

Ahitana fianakaviam-piteny sy vondrom-piteny na fiteny manirery maro ny fiteny ao Azia. Ny fianakaviam-piteny lehibe indrindra hita ao Azia dia ahitana ireo fiteny altaîka, ny fiteny aostrôaziatika, ny fiteny aostrôneziana, ny fiteny kaokaziana, ny fiteny dravidiana, ny fiteny indô-Eorôpeana, ny fiteny afrôaziatika, ny fiteny siberiana, ny fiteny sinô-tibetana ary ny fiteny kra-day.

Fiteny ao EorôpaModifier

Ny ankamaroan' ireo fiteny ao Eorôpa dia ao amin' ny fianakaviam-piteny indô-eorôpeana, manarakaraka azy ireo ny fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny finô-ogriana. Ahitana fiteny ao amin' ny fianakaviam-piteny torkika koa ao. Ao Kaokazy dia mitana ny anjara toerany lehibe ny fianakaviam-piteny abkazô-adigiana, ireo fiteny nakô-dagestaniana ary ireo fiteny kartveliana. Ao koa ireo fiteny izay ampiasan' olona vitsy dia vitsy (toy ny fiteny baska) izay fiteny manirery, fa ny fiteny maltey kosa no hany fitenim-pirenena ao Eorôpa isan' ny fiteny semitika. Maro koa ireo fiteny nampiasain' ny olona taloha tao Eorôpa izay lasa teny maty ankehitriny fa ny sasany kosa tandindomim-pahafatesana.

Fiteny ao ÔseaniaModifier

Ny fiteny ao Ôseania dia ireo fiteny tenenin' ny mponina any Ôseania izay hita indrindra ao amin' ny vondrona telo lehibe: fianakaviam-piteny aostrôneziana, fitenin' ny tompon-tany ao Aostralia ary ireo fiteny papoa. Ny mpanjana-tany koa dia nitondra ny fiteniny tao amin' io faritra io indrindra ny fiteny anglisy sy ny fiteny frantsay.

Fikarohana sy fianarana momba ny fitenyModifier

HaifitenyModifier

Ny haiteny no taranja ara-tsiansa andinihana ny fitenin' ny olombelona. Ny mpahay teny voalohany dia ny indianina Panini izay nanoratra ny boky hoe Ashtadhyayi, lahatsoratra mikasika ny fandinihana ny fiteny sanskrity.

FitsipitenyModifier

Ny fitsipiteny dia fitambarana fitsipika momba ny fomba tokony hitenenana sy hanoratana ny fiteny iray, ka na amin'ny lafiny endri-teny izany na amin'ny lafiny fandrafetana fehezanteny, eny fa hatramin'ny hevi-teny sy ny feon-teny aza.

Jereo koa:Modifier