Hanokatra ny renilisitra

Ny teolojia dia taranja na vondron-taranja atao hianarana sy hahalalana ny amin'Andramanitra, na ny amin'ny hoe "andriamanitra", amin'ny alalan'ny fandraisan'anjaran'ny fisainan'olombelona ho enti-manazava sy handaminana bebe kokoa izay zavatra fantatra tamin'ny alalan'ny fanambaràna ka miantefa amin'ny finoana.

Na dia tao amin'ny fivavahana kristiana aza no tena nahafantarana ny fanaovana teolojia dia maro koa ireo fivavahana manao telojia ka isan'izany ny fivavahana silamo sy ny jodaisma. Tsy ny tontolon'ny fivavahana ihany no ahitana teolojia fa ahitana azy koa ny taranja filozofia toy ny sampan-taranja metafizika (dia ilay atao hoe onto-teolojia). Tsy ny finoana rehetra koa tsy akory no manaiky ny fanaovana teolojia fa misy ireo izay mitsipaka an'izany ka mihevitra fa tsy mety hifangaro amin'ny zavatra momba ny finoana na hanampy zavatra hafa tsy araka ny fanambaràna tokony hiantefa amin'ny finoana ny teolojia.

Amin'izao fotoana izao dia maro ny sekoly sy oniversite ianarana teolojia nefa ny sasany dia tsy miankina amin'antokom-pivavahana ka ny mpianatra sy ny mpampianatra ao dia tsy voatery ho olona mino.

Fomba fiasa voasaina[1] no entina manao ny fanakarana ny momba an'Andriamanitra sy ny manodidina azy ao amin'ny teolojia hany ka nisy fotoana tsy niaingan'ny mpanao teolojia tamin'ny Soratra Masina, izay vokatry ny fanambaràna, hanakarana ny tontolon'Andriamanitra fa tamin'ny fisainany irery ihany.

Fiforonan-tenyHanova

Ny teny hoe teolojia dia avy amin'ny teny grika hoe θεολογία / theologia, izay azo amin'ny fanakambanana ny teny hoe Θεός / theos (midika hoe "andriamanitra") sy ny hoe -λογία / logia (midika hoe "fitenenana" na "firesahana") nisampana avy amin'ny teny hoe λόγος / logos ("teny"). Ny mpampianatra na izay nianatra teolojia no atao hoe teolojiana.

Ny theologia teo amin'ireo filozofa grikaHanova

Ny teny grika hoe θεολογία / theologia dia nampiasain'ilay filozofa grika atao hoe Plato amin'ny dikany ara-bakiteny hoe "resaka momba ny andriamanitra" na "resaka momba an'Andriamanitra" tamin'ny taonjato faha-4 tal. J.K. tao amin'ny asa soratra nataony, ao amin'ny Boky faha-2 toko faha-18[2], mitondra ny lohateny hoe Πολιτεία / Politeía ("fitondram-pirenena")[3]. Ao amin'io toko io i Plato dia nizara ny filozofia ho zana-taranja telo izay nomeny ny anarana hoe μαθηματικὴ / mathêmatikê sy φυσική / phusikê ary θεολογική / theologike, ka ity farany ity no mitovitovy amin'ny metafizika izay iresahana momba ny fomban'Andriamanitra na ny andriamanitra[4].

Raha nanoratra araka ny loharano avy amin'ireo filozofa Stoika i Marcus Terentius Varro (mpanoratra latina), dia nanavaka karazana lahateny telo, dia ny lahateny momba ny fedràn'ireo andriamanitry ny Grika, ny lahateny voasaina ara-pilozofia andinihana ireo andriamanitra sy ny amin'izao rehetra izao, ary lahateny momba ny fanaon'ny olombelona eo amin'ny fiarahamonina toy ny fombafomba sy ny adidy ary ny fitandremana ny zavatra andidian'ny fivavahana[5].

Ny teolojian'ireo finoana abrahamikaHanova

Ao amin'ny JodaismaHanova

Ny tsy nisian'ny fahefana politika misaraka amin'ny fivavahana dia nahatonga ny fandinihana teolojika tsy ho hita afa-tsy tao amin'ny tontolo sy ny fiarahamonina ary ny sinagoga, fa tsy nisy toeram-pampianarana manokana, ka isan'izany ireo ady hevitra ifanaovan'ireo Raby momba ny lalàna jiosy sy ny fanaovana heviteny amin'ny Torah. Zava-dehibe ho an'ny teolojia kristiana sy silamo ary jiosy amin'izao ny teolojian'ny jiosy fahizay[6].

Ny teolojian'ny jodaisma dia apofatika: tsy miseho manontolo fa amin'ny ampahany Andriamanitra tamin'ny fotoan'ilay roimemy mirehitra (Eksodosy 3.13-14) raha nanonona ny anarany izay tsy hay tononina ao amin'ilay fehezanteny hoe: אֶֽהְיֶ֖ה אֲשֶׁ֣ר אֶֽהְיֶ֑ה / Ehieh Asher Ehieh. Sady tokana izy no tsy azo fantarina (Isaia 40.25). Ny tsy fisian'ny zavatra azo ampitahaina aminy sy ny fampitahana azy amin-javatra hafa dia norainsin'i Maimonida izay nanoratra hoe: "Tsy vatana Andriamanitra ary tsy manam-pifanahafana na amin'inona na amin'inona, eo aminy sy ny zavatra noforoniny", ary "ny fisiany tsy tahaka ny azy ireo", ka noho izany dia "tsy samy atao hoe "fisiana" ny fisiany sy ny fisian'izay zavatra ivelany afa-tsy noho ny fitovian'endri-teny"[7].

Ny lohahevitry ny fihoa-drahan'Andriamanitra, izay fototr'izany teolojia apofatika izany, dia iankinan'ny filozofia jiosy manontolo, hatramin-dry Moïse Mendelssohn sy Hermann Cohen na ry Léo Strauss sns.

Tsy azo fantarina afa-tsy amin'ny alalan'ny fandinihana ny Torah sy ny heviteny momba izany Andriamanitra, torak'izany koa amin'ny alalan'ny fanajana ireo didy (מִצְווֹת‬ / mitsvot). Ny tsy Jiosy na Jentilisa (גוים‎ na גויים / Goyim), dia afaka mamantatra koa an'Andriamanitra raha manaja ireo lalàna fiton'i Noa.

Teolojia kristianaHanova

Ny teolojia kristiana dia andinihana ny Andriamanitry ny Kristiana sy ny fifandraisany amin'ny olombelona eo amin'ny tantaran'ny famonjena, ka ny fara tampony dia ny asa sy ny sorom-panavotana nataon'i Jesosy Kristy amin'ny maha Tenin'Andriamanitra azy (grika: Logos Theou). Ara-tantara sy araka ireo teolojiana tranainy dia taranja mifanahantsahana amin'ny siansa ny teolojia satria natao handalinana ny finoana sy hamaliana ireo fanontaniana filozofika.

Mifantoka amin'ny zava-boalazan'ny Testamenta Taloha sy ny Testamenta Vaovao ny teolojia kristiana nefa koa afaka manampy izany ny lovantsofina (na lovam-pinoana), indrindra ao amin'ny teolojia katolika. Mampiasa ny fanaovana hevi-tenin'ny Baiboly sy fitsikerana voasaina ary fanjohian-kevitra hentitra ny teolojiana kristiana. Isan'ny tanjoana koa ny hiarovana ny finoana kristiana manoloana ireo fanoherana sy tsikera manaratsy, mba hanamora ny fanarenana eo amin'ny Fiangonana, mba hanampiana ny fampielezana ny fivavahana kristiana, mba hitrandrahana ireo lovantsofina kristiana.

Ny tenim-pinoana (na dogma) sy ny foto-pampianarana ataon'ny firehana sasany dia niteraka tsy fifanarahan-kevitra teo amin'ny samy teolojiana ka nampisy ireo atao hoe mpanao fampianaran-diso (na heretika). Mba hanoherana sy handresena lahatra ireo filozofa tamin'izay dia nampiasa ny fitenin'ireo filozofa ireo ny teolojiana. Nisy noho izany ny fifangaroan'ny teolojia sy ny filozofia.

Ny teolojia miozolmanaHanova

Ny teolojia miozolmana dia misahana ny fandalinana ny finoana silamo araka ireo soratra ao amin'ny Kor'any sy ny Hadita ary ny tantaram-piainan'ny mpaminany Mohamady. Atao hoe Kalâm ny taranja ikarohana ireo fototra teolojika amin'ny alalan'ny fomba fiasa misy fampiadian-kevitra sy fanohanan-kevitra voasaina[1]. Amin'ny teny arabo dia midika hoe "resaka" na "fitenenana" ny hoe Kalâm. Ao amin'ny teolojia silamo koa dia mitana ny anjara toerany ny eskatolojia izay miresaka momba ny fiafaran'ny olombelona sy izao rehetra izao ary ny tontolo vaovao handimby azy, ny fitsaran'Andriamanitra farany ny asan'ny olombelona aorian'ny fitsanganana amin'ny maty.

Amin'ireo Sonita dia fito ny fototry ny finoana, dia ny finoana an'i Allah, ny anjely, ny Soratra nambaran'Andriamanitra, dia ny Kor'any, ny mpaminany, ny andro farany, ny fanendrena mialoha (predestinasiona).

Ho an'ireo Shiita dia dimy fotsiny izany, dia ny maha tokana an'Andriamantra, ny fahamarinana, ny faminaniana, ny asan'ny imam ary ny momba ny andro farany (eskatolojia).

Ny Motazilita kosa dia manantitrantitra momba ny fifandraisan'ny olombelona amin'Andriamanitra fa manana sitrapo malalaka ambonin'ny fanendren'Andriamanitra mialoha ny olombelona, ary ny fahamarinan'Andriamanitra dia ambony noho ny maha tsy toha azy. Mino koa ny Motazilita fa afaka anakarana ny zavatra tian'ny Kor'any holazaina marina ny fampiasana ny lojika. Izany no fototr'ilay atao hoe اِجْتِ / Ijtihâd ("ezaka fandinihana").

Jereo koa:Hanova

Loharano sy fanamarihanaHanova

  1. 1,0 et 1,1 Voasaina: fr: "rationnel"
  2. Liddell and Scott's Greek-English Lexicon
  3. Io boky io no nadika amin'ny teny latina hoe Res Publica ("zava-bahoaka") sady fantatra koa amin'ny teny frantsy hoe La République na amin'ny teny anglisy hoe The Republic.
  4. Aristotle, Metaphysics, Book Epsilon. (Tahiry).
  5. Araka ny tsiahy ataon'i Aogostino ao amin'ny sorany mitondra ny lohateny hoe Tanàn'Andriamanitra, Boky hafa-6, toko faha-5.
  6. Randi Rashkover, 'A Call for Jewish Theology', Crosscurrents, Winter 1999,
  7. Maïmonide, Le Guide des égarés Livre I, chap. XXXV.