Mônôteisma : Fahasamihafan'ny versiona roa

k
Tsipelina
k (Tsipelina)
k (Tsipelina)
Ny '''monoteisma''' dia finoana andriamanitra tokana na finoana ny maha tokana an’Andriamanitraan'Andriamanitra. Ny [[politeisma]], izay finoana andriamanitra maro, no tena mazava ny fifanoherany aminy. Telo ny fivavahana fantatra mazava fa monoteista, dia ny [[jodaisma]] sy ny [[kristianisma]] ary ny [[silamo]]. Ny monoteisma dia angamba namboka tany amin’nyamin'ny taonjato faha-14 tal. J.K., niaraka amin’nyamin'ny nanombohan’nynanombohan'ny faraôna Amenofisy IV nivavaka tamin’itamin'i Atona, andriamanitra masoandro, izay ninoana fa fara tampony sady tokana. Ny [[zoroastrisma]] dia fivavahana tany Persia izay azo lazaina koa ho monoteisma. Nefa ny fotoana fantatra mazava nipoiran’nynipoiran'ny monoteisma dia tamin’nytamin'ny fandraisan’ireofandraisan'ireo [[Hebreo (mponina)|Hebreo]] ny fivavahana amin’Andriamanitraamin'Andriamanitra, dia ilay andriamanitra tokana, indrindra tamin’nytamin'ny fivoahan’izyfivoahan'izy ireo avy tao Ejipta.
 
== Ireo fivavahana abrahamika ==
Atao hoe "[[Abrahamika (finoana)|abrahamika]]" ireo fivavahana nipoitra tamin'ny fivavahan'i [[Abrahama|Abrahama,]] indrindraindrindra ny [[jodaisma]] sy ny [[kristianisma]] ary ny [[silamo]].
 
=== Monoteisma tao amin’nyamin'ny fivavahana hebreo sy jiosy ===
Ilay andriamanitra tokana ao amin’nyamin'ny [[Tanakh|Baiboly hebreo]] dia matetika tononina amin’nyamin'ny anarana hoe ''El''. Io no anaran’nyanaran'ny andriamanitra fara-tampon’nytampon'ny mponina tao Kanana izay noraisin’nynoraisin'ny Hebreo koa ho anaran’nyanaran'ny andriamaniny rehefa tonga tao Kanana izy ireo.
 
Ny mpikaronampikaroka momba ny fivavahana dia milaza fa tsy tonga dia monoteista ny fivavahan'ny hebreo fa [[henoteisma]] izay nomena anarana hoe ''[[yahvisma|iahvisma]]'' satria ninoan'ny Hebreo taloha ny fisian'andriamanitra maro nefa i [[YahwehIahveh]] no nanataony ho andriamaniny nolovany tamin'ny razany, satria samy nanana ny andriamaniny ny firenena tsirairay. Tany am-pahababoana any Babilona vao nanomboka ny finoan'ny Jiosy ny maha andriamanitry ny firenena rehetra sy izao rehetra izao an'Andriamanitra.
 
Ny mpikaroka sasany kosa dia milaza fa ny fanambaràna ny maha tokana an’ian'i Iahveh dia niaraka tamin’nytamin'ny fivoahan’nyfivoahan'ny [[Zanak'i Israely|Zanak’i Israely]] avy ao Ejipta. Ny anaran’nyanaran'ny andriamanitry ny Hebreo dia tsy azo tononina, fa nosoratana fotsiny amin’nyamin'ny litera hebreo efatra izay azo adika amin’nyamin'ny litera latina hoe ''[[Yahweh|Ihvh]]''. Ny fanambaran-tenan’itenan'i YahwehIahveh dia niseho tamin’nytamin'ny fotoana nahitan’inahitan'i [[Mosesy|Moizy]] an’ilayan'ilay roimemy mirehitra nefa tsy nety levona izay nilazan’Andriamanitranilazan'Andriamanitra hoe “Izaho"Izaho no ilay misy”misy" (Eks. 3.14 ao amin’nyamin'ny [[Baiboly malagasy|Baiboly Masina]]). Ny Baiboly hebreo (na [[Tanakh]]) dia maneho fa i Iahveh ihany no misy fa ny andriamanitra hafa dia tsy misy.
 
=== Monoteisma ao amin’nyamin'ny fivavahana kristiana ===
Ny Kristiana dia monoteista nefa misy fahasamihafana amin’nyamin'ny finoan’nyfinoan'ny Hebreo sy ny Silamo ny finoany an’Andriamanitraan'Andriamanitra. Ny maro amin'ny Kristiana dia mino fa “Telo"Telo Izay Iray”Iray" na [[Trinite]] Andriamanitra, izany hoe andriamanitra tokana manana persona telo. Ny hoe ''persona'' dia tsy nataon’nynataon'ny teolojiana miteny malagasy hoe ''tena'' fa nionona amin’nyamin'ny fanagasiana ny teny latina hoe ''persona'' na ny teny frantsay hoe ''personne'' na ny teny anglisy hoe ''person'' izy ireo. Ny teolojiana katolika mampiasa ny fiteny malagasy dia mandika ny teny latina hoe ''persona'' amin'ny teny malagasy hoe ''olona''.
 
Tsy mifanaraka amin’nyamin'ny monoteisma ny fampianarana ny Trinite hoy ny antokom-pivavahana kristiana sasany isan’ireoisan'ireo niforona avy amin’nyamin'ny [[Reformasiona]] (na Reforma). Izy ireo dia manohana ny atao hoe [[onitarisma|onitarisma,]] izany hoe Andriamanitra dia tsy persona telo fa tokana. I Fausto Socin dia namorona ny fiangonana manohitra ny Trinite tao Eoropa Atsinanana atao hoe “Rahalahy"Rahalahy Poloney”Poloney". Ny onitarisma dia niitatra tamin’nytamin'ny taonjato faha-19 tany amin’ireoamin'ireo firenene anglo-saksona sy tany Amerika Latina. Maro koa ireo fivavahana kristiana izay manohitra ny Trinite, ka isan’irenyisan'ireny ny [[Vavolombelon'i Jehovah|Vavolombelon’i Jehovah]].
 
=== Monoteisma ao amin'ny fivavahana silamo ===
Ny fivavahana silamo dia monoteista sahala amin’nyamin'ny fvavahanafivavahana jiosy. Ny anaran’Andriamanitraanaran'Andriamanitra dia ''Allah''. Izany mahatokana an'Andriamanitra izany no atao amin'ny teny arabo hoe ''Tawhîd'' izay hamafisina amin'ny fanekem-pinoana (arabo: ''Shahâda'') hoe: "Manambara aho fa tsy misy andriamanitra hafa afa-tsy i Allah ary i Mohamady no irak'Andriamanitra".
 
== Ireo fivavahana hafa azo heverina ho monoteista ==
 
=== Ny zoroastrisma ===
Ny [[zoroastrisma]] na zoroastrianisma dia fivavahana naorin’inaorin'i [[Zaratostra]] (na Zoroastra) tany Persia tany amin’nyamin'ny taonjato faha-7 tal. J.K. Manindry mafy ny fifanoheran’nyfifanoheran'ny herin’nyherin'ny tsara amin’nyamin'ny herin’nyherin'ny ratsy (doalisma) i Zaratostra nefa ny fivavahany dia azo lazaina hoe monjoteistamonoteista satria tsy mitory fisian’andriamanitrafisian'andriamanitra roa mifanohitra izy fa andriamanitra tokana. I Ahura Mazda (na Ohrmazd) no anaran’nyanaran'ny andriamanitry ny zorostrisma. Ireo androiamanitraandriamanitra maro tao amin'ny fivavahana mazdeisma teo alohany dia lasa zavatra hafa heverina indraindray ho sahala amin'ny [[anjely]] na fiseho manokan’imanokan'i Ahura Mazda izay lasa nanana tena manokana ka atao hoe ''amesha spenta''. Ny mpikaroka momba ny fivavahana dia milaza fa avy amin'ny finoana ny fisian'ny ''amesha spenta'' no nipoiran'ny finoana ny anjely sy [[arikanjely]] tao amin'ny fivavahana hafa.
 
== Jereo koa: ==
* [[Henoteisma]]
* [[Ateisma]]
*[[Doalisma]]
15 358

modifications