Hanokatra ny renilisitra

Fahababoana tany Babilona

(tonga teto avy amin'ny Fahababoana babiloniana)
Tissot The Flight of the Prisoners.jpg

Ny fahababoana tany Babilona na fahababoana babiloniana na sesitany tany Babilona dia fotoana teo amin'ny tantaran'ny Jiosy izay nanaovana sesitany olona maro avy amin'ny Fanjakan'i Jodà rava ho any Babilona.

Taorian'ny ady tao Karkemisa tamin'ny taona 605 tal J.K., ny mpanjakan'i Babilona, Nebokadnetsara, dia nanao fahirano an'i Jerosalema, ka nampandoa "hetra" ny mpanjaka Joiakima (na Joakima)[1]. Nanda ny hanome haja an'i Nebokadnetsara i Joiakima tamin'ny faha-4 taona nitondran'i Nebokadnetsara, ka niteraka fahirano vaovao tamin’ny faha-7 taona nitondran'i Nebokadnetsara, izay nahafaty an'i Joiakima sy ny fanaovan-tsesitany ny mpanjaka Joiakina (na Joasina) sy ny tandapany ary ny hafa koa. Ny mpandimby an'i Joiakina, dia i Zedekia, sy ny olona hafa koa dia nasesitany tamin'ny faha-18 taona nanjakan'i Nebokadnetsara; nisy koa ny fanaova-tsesitany taty aoriana tamin'ny faha-23 taona nitondran'i Nebokadnetsara. Ny daty sy ny isan'ny fanaovan-tsesitany ary ny isan'ny natao sesitany voalaza ao amin’ny Baiboly dia miovaova[2]. Ireo sesitany ireo dia niseho voalohany tamin'ny taona 597 tal. J.K. ka narakarahin’ny hafa tamin’ny taona 587.586 tal. J.K. ary tamin'ny taona 582/581 tal. J.K.[3].

Taorian'ny fandavoan'ny mpanjakan'i Persia (Kirosy Lehibe) an'i Babilona tamin'ny taona 539 tal. J.K. dia nahazo alalana hiverina any Jodà (izay niova anarana ho Jodea) ireo Jiosy nasesitany[4] [5]. Araka ny Bokin'i Ezra (na Bokin'i Esdrasa) dia nanomboka tokony ho tamin'ny taona 537 tal. J.K. ny fanamboarana indray ny Tempolin'i Jerosalema. Izany zava-nitranga rehetra izany dia heverina ho zava-dehibe eo amin'ny tantaran'ny Jiosy sy ny kolontsainy sady nisy vokany lehibe tamin'ny fivoaran'ny jodaisma.

Misy fikarohana arkeolojika izay naneho fa tsy ny mponin'i Jodà rehetra tsy akory no nasesitany ary na dia noravana tanteraka aza i Jerosalema, nisy ampahany amin'i Jodà izay nonenan'olona nandritra ny fotoan'ny fahababoana[6]. Ny fiverenana avy any am-pahababoana dia niandalana fa tsy indray mandeha, ary maro ireo olona nasesitany na ny taranany izay tsy niverina tany Jodà ka lasa razamben'ireo Jiosy irakiana.

Ny fitantarana ao amin'ny BaibolyHanova

Boky mitantara ny fahababoanaHanova

Ny vanimpotoan'ny fahababoana dia nampiroborobo ny literatiora jiosy. Ny fitantaran'ny Baiboly ny fahababoana dia hita ao amin'ny Bokin'i Jeremia (Jer. 39–43), ny mpaminany Jeremia sy Ezekiela niaina tao Jerosalema sy Babilona tamin'izany fotoana izany; ny fizaràna farany ao amin'ny Boky faharoan'ny Mpanjaka; ny Boky faharoan'ny Tantara; ary ny toko voalohany ao amin'ny Bokin'i Ezra (na Bokin'i Esdrasa) izay manomboka amin'ny fahababoana sy manohy izany ao amin'ny Bokin'i Nehemia. Ny Bokin'ny Fitomaniana, izay vokatry ny fahababoana babiloniana, dia vavolombelon'ny loza niseho. Ny Bokin'i Hagay (na Akjea) mitantara ny fiverenana avy any am-pahababoana. Misy salamo mampahatsiahy mazava ny fahababoana. Isan'ireo asasoratra avy any amin'ny fahababoana na momba ny fahababoana ny fitantarana ao amin'ny Bokin'i Daniela (Dan. 1 – 6), Sozana, i Bela sy ny Dragona, "Ireo zatovo telo" (1Esdrasa 3.1 – 5.6) ary ny Bokin'i Tobia sy ny Bokin'i Jodita [7].

Ny loharanon'ny mpisorona, dia ny iray amin'ireo loharano efatra lehiben'ny Torah (na Penteteoka) ao amin'ny Baiboly hebreo, dia vokatry ny fotoana taorian'ny fahababoana tamin'ny nahalasa faritany persiana atao hoe Iehoda (Yehud) ny Fanjakan'i Jodà [8]. Tamin'io vanimpotoana persiana io koa no nampandriana an-tsoratra ny Torah[9].

Fanaovan-tsesitanyHanova

Faharesena sy fanaovan-tsesitany voalohanyHanova

Tamin'ny faran'ny taonjato faha-7 tal J.K. dia nifandray tamin'i Empira asiriana ny Fanjakan'i Jodà. Tamin'ireo folo taona farany amin'io taonjato io dia nazeran'i Babilona, izay faritany fehezin'ny Asiriana i Asiria. Natahotra ny hiakaran'ny Empira vaovaon'i Babilona i Egipta ka nandray ny fifehezana ny tanin'i Asiria hatramin'ny onin'i Eofrata ao Siria, nefa nanafika azy i Babilona. Nandritra izany fotoana izany dia maty tamin'ny ady tao Megido tamin'ny taona 609 tal. J.K. i Josia mpanjakan'i Jodà.

Taorian'ny nadresen'ny Babiloniana ny tafiky ny farao Nekao tao Karkemisy tamin'ny taona 605 tal. J.K. dia nanomboka naneho fanajana an'i Nebokadnetsara II i Joiakima. Nisy ampahany tamin'ny tanora andriana tao Jodà nentina tany Babilona.

 
Fanaovan-tsesitany ny Jiosin'i Jerosalema

Tamin'ireo taona manaraka dia nizara roa ny tao an-dapan'i Jerosalema ka ny iray nanohana an'i Egipta fa ny iray hafa nanohana an'i Babilona. Taorian'ny nandresen'i Egipta an'i Nebokadnetsara tamin'ny taona 601 tal J.K. dia nikomy tamin'i Babilona i Jodà, ka niteraka fanaovam-pahirano an'i Jerosalema mandritra ny telo volana izany izay nanomboka tamin'ny faran'ny taona 598 tal. J.K.[10]. I Joiakima mpanjakan'i Jodà dia maty nandritra izany fahirano izany[11] ka nandimby azy ny zanany Joiakina tamin'ny faha-18 taonany (2Mpanjaka 24.6-8). Azon'i Nebokadetsara tamin'ny faha-2n'ny volana Adara (16 Marsa) taona 597 tal. J.K. i Jerosalema[12] ka nobaboiny miaraka amin'ny Tempoly, ary i Joiakina sy ny tandapany ary ny olona tsongoimbolo hafa koa, isan'izany ny mpaminany Ezekiela, dia nentina tany Babilona[13].

Faharesena faharoa sy sesitany faharoa sy fahateloHanova

Notendrena ho mpanjaka hisolo an'i Joiakina i Zedekia (na Sedekiasa), nefa ireo olona nasesitany tany Babilona dia nihevitra an'i Joiakina ho mpanjakany na lohany ihany.

 
Nampamonoin'i Nebokadnetsara teo imason-drainy ny zanak'i Zedekia, nataon'i François-Xavier Fabre, taona 1787.

Na dia nampitandrina an'i Zedekia aza i Jeremia sy ireo antoko mpomba an'i Babilona dia nikomy tamin'i Babilona ihany i Zedekia ka niray tamin'ny farao Hofra. Niverina i Nebokadnetsara ka nandresy an'i Egipta sady nanao fahirano an'i Jerosalema fanidroany.

Izany faheresena izany dia niteraka ny fandravana ny tanàna tamin'ny taona 587 tal. J.K. Nosimban'i Nebokadnetsara ny mandan'ny tanàna sy ny Tempoly ary ny tranon'ny mponina nanana ny maha izy azy. Nosamborina i Zedekia sy ireo zanany izay novonoina teo imasony, avy eo nopotsirina ny masony ka nentina tany Babilona niaraka tamin'ny babo maro hafa koa (Jeremia 52.10-11).

Miresaka ny fanaovan-tsesitany fahatelo izay niseho tokony ho tamin'ny taona 581 tal. J.K. ny Bokin'i Jeremia. Ny totalinan'ny olona natao sesitany hatramin'izay dia 20 000 any ho any[14].

I Jodà lasa faritany babiloniana: JodeaHanova

Lasa faritany fehezin'i Babilona i Jodà ka nomen'ny Babiloniana anarana hoe Iehoda (Yehud izany hoe Jodea), dia tapitra teo ny Fanjakan'i Jodà mahaleo tena. Noho ireo taona banga ao amin'ny tetiandro jiosy dia mametraka ny daty nandravana ny Tempoly voalohany amin'ny taona 3338 TH (423 tal. J.K.) na 3358 TH (403 tal. J.K.) ny loharano rabinika.

Nanendry governora voalohany i Babilona, dia i Gedalia izay Jodaita ao tao Jodà; nantsoin'i Gedalia ny Jiosy maro izay nandositra nankany amin'ireo firenena akaiky toa an'i Moaba sy i Amona ary i Edoma mba hiverina, sady nanao izay hampandroso ny tany izy. Fotoana fohy taty aoriana dia nisy tamin'ireo sisa velona tamin'ny fianakavia-mpanjaka namono an'i Gedalia sy ireo Babiloniana mpanolotsaina azy, ka maro ireo Jiosy mpialokaloka no nandositra tany Egipta. Tamin'ny folo taona faharoan'ny taonjato faha-6 tal. J.K. dia nisy Jiosy maro tany Babilona sy Egipta, ankoatr'ireo Jiosy nitoetra tao Jodà; izany no nanombohan'ny fisian'ny Jiosy any am-pielezana.

Fahataperan'ny sesitanyHanova

Araka ny Bokin'i Ezra (na Bokin'i Esdrasa) dia natsahatry ny mpanjaka persiana Kirosy Lehibe ny sesitany tamin'ny taona 538 tal. J.K.[15], iray taona taorian'ny nahazoany an'i Babilona[16]. Tamin'ny nanapahan'i Zorobabela, andriandahy (antsoina toy izany noho izy taranaky ny mpanjaka Davida) sy i Josoa mpisorona (taranak'ireo mpisoronabe tao amin'ny Tempoly), no nifarana ny fahababoana ka namboarina ny Tempoly faharoan'i Jerosalema tamin'ny taona 521 tal. J.K. hatramin'ny taona 516 tal. J.K.[15].

Famintinana ara-potoanaHanova

Ny fafana aseho eto ambany dia nankinina tamin'ny fikarohan'i Rainer Albertz ao amin'ny bokiny atao hoe Israel in exile[17]. Misy daty hafa koa azo ekena.

Taona Zava-nitranga
609 tal.J.K. Nahafatesan'i Josia
609-598 tal.J.K. Ny fanapahan'i Joiakima (izay nandimby an'i Joahaza – izay nisolo an'i Josia nefa tsy nanapaka afa-tsy nandritra ny telo volana) dia nanomboka nitsaoka an'i Nebokadnetsara tamin'ny taona 605 tal. J.K. Fanaovan-tsesitany voalohany. Heverina ho isan'ny natao sesitany tamin'izany i Daniela (na Daniely).
598/7 tal.J.K. Fanjakan'i Joiakina (nanapaka telo volana). Fahirano sy fahalavoan'i Jerosalema. Sesitany faharoa tamin'ny 16 Marsa 597.
597 tal.J.K. I Zedekia (na Sedekiasa) nasandratr'i Nebokadnetsara II-n'i Babilona ho mpanjaka.
594 tal.J.K. Fikomiana nanoherana an'i Babilona
588 tal.J.K. Fahirano sy faharavan'i Jerosalema. Narodana ny Tempolin'i Solomona. Sesitany fahatelo tamin'ny Jolay/Aogositra 587.
583 tal.J.K. Gedalia – governoran'ny faritanin'i Iehoda (Jodea) notendren'ny Babiloniana. Jiosy maro no nandositra ho any Egipta ka saika niteraka sesitany fahefatra any Babilona.
562 tal.J.K. Fanafahana an'i Joiakina taorian'ny nitoerany 37 am-ponja tany Babilona (30). Nijanona tao Babilona izy.
539 tal.J.K. Azon'ny Persiana i Babilona tamin'ny Oktobra 539 tal. J.K.
538 tal.J.K. Ny didin'i Kirosy nampody ny Jiosy ho any Jerosalema.
520-515 tal.J.K. Fiverenan'ny Jiosy maro any Iehoda (Jodea) teo ambany fitarihan'i Zorobabela sy i Josoa mpisoronabe. Napetraka ny fototry ny Tempoly faharoa.

Ny lanjan'ny fahababoana eo amin'ny Jiosy sy ny KristianaHanova

Ny lanjan'ny fahababoana eo amin'ny tantaran'ny JiosyHanova

Ao amin'ny Baiboly hebreoHanova

Ao amin'ny Baiboly hebreo dia asaho ho toy ny famaizana noho ny fanompoan-tsampy sy ny tsy fanajana an'i Iahveh ny fahababoana tany Babilona. Mitovy amin'ny fiheverana ny fanandevozana tany Egipta izay nodimbasan'ny fanafahana izany. Ny fahababoana tany Babilona dia nisy akony maro teo amin'ny jodaisma sy ny kolontsaina jiosy. Ohatra, ny abidy hebreo amin'izao fotoana izao dia noraisin'ny Jiosy tamin'io vanimpotoan'ny fahababoana io, ka nasolony ny abidy hebreo taloha.

Izany vanimpotoana izany no fotoana faratampon'ny faminaniana ao amin'ny Baiboly ao amin'i Ezekiela, izay narahin'ny fisandratan'ny anjara asan'ny Torah teo amin'ny fiainan'ny Jiosy. Araka ny hevitry ny maro amin'ireo mpitsikera hentitra ny tantara dia nosoratana tamin'ny vanimpotoan'ny fahababoana ny Torah sady tamin'izany no nanomboka niheveran'ny Jiosy azy ho soratra manam-pahefana (Soratra Masina). Io vanimpotoana io koa no nisehoan'ny fiovana teo amin'ny Jiosy izay lasa vondrona ara-poko sy ara-pivavahana afaka misy na tsy manana Tempoly aza[18].

Izany dia nifanojo amin'ny fisandratan'ny mpanora-dalàna sy ny olonkendry mpitarika ny Jiosy (jereo Ezra). Talohan'ny fahababoana dia voazara ho foko ny vahoakan'i Israely. Avy eo dia nitsitokotoko ho vondrona madinika isam-pianakaviana izy. Ny fokon'i Levy ihany no nanohy ny anjara asany ao an-Tempoly taorian'ny fiverenana avy any am-pahababoana. Taorian'izany fotoana izany dia nisy Jiosy marobe nonina ivelan'ny tanin'i Israely; teo koa no nanombohan'ny fisian'ny zanaka am-pielezana jiosy (diaspora), afa-tsy hoe efa nanomboka izany tamin'ny famaboan'ny Asiriana an'i Israely.

Ao amin'ny literatiora rabinikaHanova

Ao amin'ny literatiora rabinika dia ataon'ireo any am-pielezana sarin-teny fanoharana i Babilona. Matetika dia ilazana ny diaspora talohan'ny fandravana ny Tempoly faharoa ny teny hoe "Babilona". Taty aorian'ny faharavan'ny Tempoly faharoa dia ny hoe "Roma" na "Edoma" no teny nampiasaina.

Ny lanja ara-tandindon'ny fahababoana eo amin'ny KristianaHanova

Eo amin'ny fahasahiranan'ny Fiangonana katolikaHanova

 
Lapan'ny Papa tao Avignon - Fantsa

Ny fitenenana hoe "fahababoana babiloniana" izay mampahatsiahy izany vanim-potoana izany dia anoharana ny fonenan'ny fitondran'ny Papa tany Avignon tany Frantsa teo anelanelan'ny taona 1309 sy 1378 (Klemento V, Joany XXII, Benedikto XII, Klemento VI, Inokentio VI, Orbano V, GregorioXI), sy teo anelanelan'ny taona 1378 sy 1418. (Klemento VII, Benedikto XIII).

Eo amin'ny tantaran'ny finoanaHanova

Ny toerana misy ny fiangonana lavitra ny tena finoana marina dia oharina koa amin'ny fahababoana tany Babilona. I Lotera ohatra dia nanao ny fitondran'ny Papa ho sahala amin'ny fahababoana babiloniana.

Jereo koa:Hanova

LoharanoHanova

  1. Coogan, Michael (2009). A Brief Introduction to the Old Testament. Oxford: Oxford University Press.
  2. Moore, Megan Bishop; Kelle, Brad E. (2011). Biblical History and Israel S Past: The Changing Study of the Bible and History. Wm. B. Eerdmans Publishing. pp. 357–58. ISBN 0802862608.
  3. Dunn, James G.; Rogerston, John William (2003). Eerdmans Commentary on the Bible. Wm. B. Eerdmans Publishing. p. 545. ISBN 978-0-8028-3711-0.
  4. Jonathan Stökl, Caroline Waerzegger (2015). Exile and Return: The Babylonian Context. Walter de Gruyter GmbH & Co. pp. 7–11, 30, 226.
  5. Encyclopaedia Judaica. 3 (2nd ed.). p. 27.
  6. Stern, Ephraim (November–December 2000). "The Babylonian Gap". Biblical Archaeology Review. 26 (6).
  7. "Ancient tablets reveal life of Jews in Nebuchadnezzar's Babylon". 3 February 2017 – via Reuters.
  8. Blum, Erhard (1998). "Issues and Problems in the Contemporary Debate Regarding the Priestly Writings". In Sarah Shectman, Joel S. Baden. The strata of the priestly writings: contemporary debate and future directions. Theologischer Verlag. pp. 32–33.
  9. Finkelstein, Israel; Silberman, Neil Asher (2001). The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts. Simon and Schuster. ISBN 978-0-684-86912-4
  10. Geoffrey Wigoder, The Illustrated Dictionary & Concordance of the Bible Pub. by Sterling Publishing Company, Inc. (2006)
  11. Dan Cohn-Sherbok, The Hebrew Bible, Continuum International, 1996. ISBN 0-304-33703-X
  12. Philip J. King, Jeremiah: An Archaeological Companion (Westminster John Knox Press, 1993), p. 23.
  13. The Oxford History of the Biblical World, ed. by Michael D Coogan. Pub. by Oxford University Press, 1999. p. 350
  14. Geoffrey Wigoder (dir), Dictionnaire Encyclopédique du Judaïsme, page 1250,(ISBN 2204045411),Éditions du Cerf
  15. 15,0 et 15,1 "Second Temple Period (538 BCE. to 70 CE) Persian Rule". Biu.ac.il. Notsidihina 21/01/2014.
  16. Harper's Bible Dictionary, ed. by Achtemeier, etc., Harper & Row, San Francisco, 1985, p. 103
  17. Rainer Albertz, Israel in exile: the history and literature of the sixth century BCE, p.xxi.
  18. A Concise History of the Jewish People. Naomi E. Pasachoff, Robert J. Littma. Rowman & Littlefield, 2005. p. 43